प्रस्तावना: स्वामी रामतीर्थांचे स्मरण
आज, 3 ऑगस्ट 2026, श्रावण महिन्यातील एका पवित्र सोमवाराचा दिवस. हा दिवस केवळ धार्मिक दृष्ट्या महत्त्वाचा नाही, तर एका महान आत्म्याच्या जन्माचे स्मरण करण्याचाही आहे – ते म्हणजे स्वामी रामतीर्थ. 1873 साली याच दिवशी पंजाबच्या मातीत जन्मलेल्या या तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाने आपल्या अल्पशा आयुष्यात वेदान्ताचे गहन तत्त्वज्ञान सोप्या भाषेत मांडून जगाला आत्म-साक्षात्कार, वैश्विक एकता आणि निःस्वार्थ प्रेमाचा संदेश दिला. त्यांचे विचार आजही तितकेच प्रासंगिक आहेत, विशेषतः आजच्या पिढीतील विद्यार्थ्यांसाठी, ज्यांना स्वतःला ओळखणे आणि जगात आपले स्थान शोधणे महत्त्वाचे आहे. चला, या महान संताच्या जीवनप्रवासात आणि त्यांच्या कालातीत शिकवणीत डोकावून पाहूया.
स्वामी रामतीर्थांनी 'मी' पणाच्या मर्यादित चौकटीतून बाहेर पडून 'विश्वा'च्या विशालतेशी एकरूप होण्याचा मार्ग दाखवला. त्यांचे जीवन हे स्वतःच एका गहन आध्यात्मिक प्रयोगासारखे होते, ज्यात त्यांनी ज्ञानाच्या आणि आत्म-शोधाच्या अनेक पायऱ्या चढल्या. आजच्या धकाधकीच्या जीवनात, जिथे स्पर्धा आणि बाह्य यश यावर अधिक भर दिला जातो, तिथे स्वामीजींचे विचार आपल्याला अंतर्मुख होऊन खऱ्या आनंदाकडे आणि शांतीकडे नेतात.
एक असामान्य जीवनप्रवास: 'तीर्थराम' ते 'स्वामी रामतीर्थ'
स्वामी रामतीर्थांचा जन्म 1873 मध्ये पंजाबमधील (सध्या पाकिस्तानमध्ये) गुजरांवाला जिल्ह्यातील घंटा घाटी या छोट्याशा गावात झाला. त्यांचे मूळ नाव 'तीर्थराम गोस्वामी' होते. लहानपणापासूनच त्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. त्यांचे वडील, श्री. हीरानंद गोस्वामी, एका सामान्य कुटुंबातील होते आणि तीर्थराम लहान असतानाच त्यांचे निधन झाले. यामुळे तीर्थरामांचे बालपण खूप गरिबीत गेले. त्यांच्या काकांनी, श्री. धनाराम, त्यांना सांभाळले आणि शिक्षणाची सोय केली.
गरिबी असूनही, तीर्थराम अत्यंत हुशार आणि अभ्यासू होते. त्यांना गणिताची विशेष आवड होती आणि या विषयात त्यांनी असामान्य प्राविण्य मिळवले. लाहोरच्या फोर्मन ख्रिश्चन कॉलेजमधून त्यांनी गणितात एम.ए. केले आणि नंतर त्याच महाविद्यालयात गणिताचे प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले. त्यांच्या अध्यापनाची पद्धत इतकी प्रभावी होती की विद्यार्थी त्यांच्याकडे आकर्षित होत असत. त्यांची बुद्धी केवळ पुस्तकी ज्ञानापुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यांना अध्यात्म आणि तत्त्वज्ञानाचीही प्रचंड ओढ होती.
लहानपणापासूनच त्यांना वैराग्य आणि ईश्वरचिंतनाची आवड होती. ते अनेक धार्मिक ग्रंथ, उपनिषदे आणि भगवद्गीता यांचा अभ्यास करत असत. अद्वैत वेदान्ताच्या तत्त्वज्ञानाने त्यांना विशेषतः प्रभावित केले. 1897 मध्ये, त्यांना स्वामी विवेकानंदांची भेट घेण्याची संधी मिळाली. विवेकानंदांच्या तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाने आणि त्यांच्या विचारांनी तीर्थरामांच्या आध्यात्मिक प्रवासाला नवी दिशा दिली.
1899 मध्ये, तीर्थरामांनी आपले प्राध्यापक पद, कुटुंब आणि सर्व सांसारिक बंध सोडून संन्यास घेतला. त्यांनी स्वतःला 'स्वामी रामतीर्थ' असे नाव दिले आणि पूर्णपणे आध्यात्मिक साधनेला वाहून घेतले. हा निर्णय त्यांच्यासाठी सोपा नव्हता, पण त्यांच्या आतून येणाऱ्या तीव्र आध्यात्मिक हाकेला त्यांनी प्रतिसाद दिला. त्यांनी हिमालयात जाऊन गहन तपस्या केली आणि आत्म-साक्षात्काराचा अनुभव घेतला. त्यानंतर ते भारताबाहेरही वेदान्ताचा संदेश घेऊन गेले.
जपान, अमेरिका आणि इजिप्त यांसारख्या देशांमध्ये त्यांनी प्रवास केला. जपानमध्ये झालेल्या 'वर्ल्ड रिलिजन्स कॉन्फरन्स'मध्ये त्यांनी वेदान्तावर अत्यंत प्रभावी भाषण दिले. अमेरिकेत त्यांना 'जपानचा वेदान्ती' आणि 'अमेरिकेचा राम' म्हणून ओळखले जाऊ लागले. त्यांचे साधे राहणीमान, तेजस्वी वाणी आणि गहन विचार यामुळे ते पश्चिमी देशांमध्येही लोकप्रिय झाले. 1906 मध्ये भारतात परतल्यानंतर, ते हिमालयाच्या शांत वातावरणात राहिले आणि त्याच वर्षी, वयाच्या अवघ्या 33 व्या वर्षी, त्यांनी महासमाधी घेतली. त्यांचे अल्पायुषी जीवन हे गहन ज्ञान आणि निःस्वार्थ सेवेचे प्रतीक बनले.
आत्म-साक्षात्कार आणि 'मी' पणाची ओळख
स्वामी रामतीर्थांच्या शिकवणीचा गाभा म्हणजे आत्म-साक्षात्कार आणि 'मी' पणाच्या खोट्या ओळखीला छेद देणे. वेदान्ताचे मूळ तत्त्वज्ञान 'तत्त्वमसि' (तूच ब्रह्म आहेस) त्यांनी अत्यंत सोप्या आणि व्यावहारिक भाषेत समजावून सांगितले. त्यांच्या मते, आपण स्वतःला केवळ शरीर, मन किंवा भावनांपुरते मर्यादित समजतो, ही आपली सर्वात मोठी चूक आहे. खरेतर, आपण सर्वजण शुद्ध, अनंत आणि अविनाशी आत्म्याचे स्वरूप आहोत – तेच 'ब्रह्म' आहे.
आत्म-साक्षात्कार म्हणजे या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव होणे. याचा अर्थ असा की, आपल्या आत अमर्याद शक्ती, ज्ञान आणि आनंद दडलेला आहे. आपण स्वतःला कमकुवत, अपूर्ण किंवा इतरांपेक्षा कमी समजतो, कारण आपण आपल्या खऱ्या 'मी' ला ओळखलेले नसते. स्वामीजींनी शिकवले की, जेव्हा आपण आपल्या अहंकाराच्या (इगो) भिंती तोडून टाकतो, तेव्हा आपल्याला आपल्या आतल्या 'ब्रह्म' ची जाणीव होते.
हा 'मी' पणा म्हणजे काय? हा 'मी' पणा म्हणजे 'मी शरीर आहे', 'मी अमुक नावाचा व्यक्ती आहे', 'मी श्रीमंत आहे' किंवा 'मी गरीब आहे' अशा प्रकारच्या बाह्य ओळखींना चिकटून राहणे. यामुळे आपण स्वतःला इतरांपासून वेगळे समजतो आणि तुलना, मत्सर, भीती यांसारख्या भावनांना बळी पडतो. स्वामीजींनी सांगितले की, या बाह्य ओळखी तात्पुरत्या आणि बदलणाऱ्या आहेत. आपला खरा 'मी' हा या सर्वांच्या पलीकडचा, शाश्वत आणि अपरिवर्तनीय आहे.
आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी ही शिकवण अत्यंत महत्त्वाची आहे. अनेकदा विद्यार्थी परीक्षेतील मार्कांवरून, दिसण्यावरून किंवा सामाजिक परिस्थितीवरून स्वतःचे मूल्यमापन करतात. स्वामीजींचे विचार आपल्याला शिकवतात की, तुमचे खरे मूल्य तुमच्या बाह्य यशावर किंवा अपयशावर अवलंबून नाही, तर तुमच्या आत दडलेल्या अमर्याद क्षमतेवर आणि आत्म्यावर आहे. जेव्हा तुम्ही स्वतःच्या आत डोकावून स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवता, तेव्हा कोणताही ताण किंवा आव्हान तुम्हाला डगमगवू शकत नाही.
“तुम्ही कमकुवत नाही, तुम्ही अनंत शक्तीचे स्रोत आहात. उठून उभे राहा आणि जगाला सांगा की तुम्ही 'ब्रह्म' आहात.” – स्वामी रामतीर्थ
आत्म-साक्षात्कार साधण्यासाठी स्वामीजींनी ध्यान, आत्म-चिंतन आणि निःस्वार्थ कर्मावर भर दिला. स्वतःच्या आत शांतपणे बसून आपल्या विचारांचे निरीक्षण करणे, 'मी कोण आहे?' असा प्रश्न स्वतःला विचारणे, यामुळे हळूहळू आपल्याला आपल्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव होऊ लागते. हा प्रवास केवळ आध्यात्मिक नाही, तर तो आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांगीण विकास करणारा आहे.
विश्वात्मकता आणि एकतेचा संदेश
आत्म-साक्षात्काराचा अनुभव घेतल्यानंतर, स्वामी रामतीर्थांनी जगाला 'विश्वात्मकता' आणि 'एकते'चा संदेश दिला. जर 'मी' ब्रह्म आहे, तर प्रत्येक जीव, प्रत्येक वस्तू, प्रत्येक कण हा देखील ब्रह्मच आहे. याचा अर्थ असा की, या जगात सर्व काही एकच आहे – 'एकमेवाद्वितीयम्'. ही संकल्पना आपल्याला जाती, धर्म, वंश, लिंग, भाषा किंवा देशावर आधारित सर्व भेद विसरून टाकण्यास शिकवते.
आपण अनेकदा स्वतःला इतरांपासून वेगळे समजतो. 'मी हिंदू', 'मी मुस्लिम', 'मी भारतीय', 'मी अमेरिकन', 'मी श्रीमंत', 'मी गरीब' अशा अनेक ओळखींमध्ये आपण अडकतो. स्वामीजींनी शिकवले की, या सर्व ओळखी केवळ बाह्य आणि तात्पुरत्या आहेत. आपल्या आतमध्ये, आपल्या आत्म्याच्या स्तरावर, आपण सर्व एकच आहोत. ही एकतेची भावना केवळ मानवांपुरती मर्यादित नाही, तर ती संपूर्ण निसर्ग, प्राणी आणि वनस्पतींपर्यंत विस्तारते.
या एकतेच्या जाणिवेतूनच खरी सहानुभूती (empathy) आणि करुणा (compassion) निर्माण होते. जेव्हा तुम्ही दुसऱ्या व्यक्तीमध्ये स्वतःला पाहू लागता, तेव्हा तुम्हाला त्या व्यक्तीचे दुःख आपलेच दुःख वाटू लागते आणि तुम्हाला त्याची मदत करावीशी वाटते. यामुळे समाजात प्रेम, सहकार्य आणि सलोखा वाढतो. भेदभाव, द्वेष, हिंसा यांसारख्या नकारात्मक गोष्टींचा उगम 'आपण वेगळे आहोत' या चुकीच्या समजुतीतून होतो.
“तुम्ही जेव्हा दुसऱ्याला मदत करता, तेव्हा तुम्ही स्वतःलाच मदत करत असता. तुम्ही जेव्हा दुसऱ्याला त्रास देता, तेव्हा तुम्ही स्वतःलाच त्रास देत असता, कारण सर्व काही एकच आहे.” – स्वामी रामतीर्थ
आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी हा संदेश अत्यंत महत्त्वाचा आहे. शाळेत, समाजात अनेकदा 'मी श्रेष्ठ' किंवा 'तो वेगळा' अशा भावना दिसून येतात. स्वामीजींचे विचार आपल्याला शिकवतात की, आपल्या आजूबाजूच्या प्रत्येक व्यक्तीचा आदर करा, त्यांची संस्कृती आणि विचार समजून घ्या. पर्यावरणाची काळजी घेणे, झाडे लावणे, पाणी वाचवणे हे देखील याच एकतेच्या जाणिवेचा भाग आहे, कारण आपण निसर्गापासून वेगळे नाही, तर निसर्गाचाच अविभाज्य भाग आहोत.
या वैश्विक एकतेच्या भावनेमुळे आपल्या मनात विशालता येते. आपले मन संकुचित राहत नाही. जेव्हा आपण स्वतःला 'विश्वाचा भाग' मानतो, तेव्हा आपले दुःख लहान वाटते आणि आपला आनंद मोठा होतो. ही भावना आपल्याला जबाबदार नागरिक बनवते, जे केवळ स्वतःचाच नव्हे तर संपूर्ण समाजाचा आणि जगाचा विचार करतात.
प्रेम, सेवा आणि सकारात्मक दृष्टिकोन
स्वामी रामतीर्थांच्या मते, एकतेच्या जाणिवेतूनच निःस्वार्थ प्रेम आणि सेवा जन्माला येते. जेव्हा तुम्ही प्रत्येक व्यक्तीमध्ये स्वतःला पाहता, तेव्हा त्यांच्याप्रती तुमच्या मनात आपोआपच प्रेम आणि करुणेची भावना निर्माण होते. हे प्रेम केवळ शब्दांचे नसते, तर ते कृतीतून, सेवेतून व्यक्त होते. 'सेवा' म्हणजे इतरांसाठी काहीतरी करणे, त्यांच्या गरजा पूर्ण करणे, त्यांना मदत करणे – कसल्याही अपेक्षा न ठेवता.
स्वामीजींनी शिकवले की, खरा आनंद बाह्य परिस्थितीत नसून आपल्या आत आहे. अनेकदा आपण बाह्य गोष्टींमध्ये (उदा. नवीन खेळणी, चांगले कपडे, उच्च गुण) आनंद शोधतो. पण हा आनंद तात्पुरता असतो. खरा, शाश्वत आनंद (आनंद) आपल्या आत्म्यात दडलेला आहे. आत्म-साक्षात्कार झाल्यावर आपल्याला या आनंदाची जाणीव होते. जेव्हा तुम्ही स्वतःला अनंत आणि परिपूर्ण मानता, तेव्हा तुम्हाला कशाचीही कमतरता भासत नाही आणि तुम्ही नेहमी आनंदी राहता.
सकारात्मक दृष्टिकोन (Positive Outlook) हा स्वामीजींच्या शिकवणीचा अविभाज्य भाग होता. जीवनात अनेक चढ-उतार येतात, आव्हाने येतात. अशा वेळी निराश न होता, प्रत्येक आव्हानाकडे एक संधी म्हणून पाहणे महत्त्वाचे आहे. भीती, चिंता, दुःख यांसारख्या नकारात्मक भावनांवर मात करण्यासाठी आत्मविश्वासाची गरज असते. 'मी अनंत आहे, माझ्यावर कोणताही ताण येऊ शकत नाही' हा विचार त्यांना नेहमी बळ देत असे.
विद्यार्थ्यांसाठी याचा अर्थ असा की, त्यांनी आपल्या अभ्यासात, खेळात किंवा कोणत्याही कामात पूर्ण मन लावून काम करावे. अपयश आल्यास निराश न होता, त्यातून शिकून पुढे जावे. इतरांशी स्पर्धा करण्याऐवजी स्वतःची प्रगती करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. शाळेतील मित्रांना मदत करणे, शिक्षकांचा आदर करणे, कुटुंबातील सदस्यांना सहकार्य करणे हे सर्व सेवेचेच प्रकार आहेत. यातून तुम्हाला खऱ्या आनंदाची अनुभूती मिळेल.
स्वामीजींनी 'जॉयफुल लिविंग' (आनंदी जीवन) यावर भर दिला. ते स्वतः खूप आनंदी आणि उत्साही होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर नेहमी हास्य असे. त्यांचे म्हणणे होते की, जर तुम्ही आतून आनंदी असाल, तर बाह्य जगही तुम्हाला आनंदी दिसेल. आपल्या विचारांमध्ये आणि कृतींमध्ये सकारात्मकता आणल्यास, आपले जीवन अधिक सुंदर आणि अर्थपूर्ण बनते.
या शिकवणीमुळे विद्यार्थी केवळ चांगले गुण मिळवणारे यंत्र बनत नाहीत, तर ते संवेदनशील, दयाळू आणि समाधानी व्यक्ती बनतात. त्यांना जीवनातील खऱ्या मूल्यांची जाणीव होते आणि ते एक जबाबदार नागरिक म्हणून समाजाला योगदान देतात.
आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी स्वामीजींचे विचार
स्वामी रामतीर्थांचे विचार हे केवळ आध्यात्मिक प्रवचन नाहीत, तर ते जीवनातील प्रत्येक पैलूंना स्पर्श करणारे व्यावहारिक मार्गदर्शन आहेत. आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी त्यांचे विचार अनेक प्रकारे उपयुक्त ठरू शकतात:
- आत्मविश्वास आणि आत्मसन्मान वाढवणे: स्वामीजींनी शिकवले की, प्रत्येक व्यक्तीमध्ये अमर्याद शक्ती दडलेली आहे. विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवावा, स्वतःला कमी लेखू नये. बाह्य परिस्थिती किंवा इतरांच्या मतांवरून स्वतःचे मूल्यमापन करू नये. यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास वाढेल आणि ते कोणत्याही आव्हानाला सामोरे जाण्यास सक्षम होतील.
- एकाग्रता आणि अभ्यासात मदत: 'मन चंचल असते, पण त्याला एकाग्र करता येते' हा स्वामीजींच्या शिकवणीचा भाग होता. विद्यार्थ्यांनी अभ्यासात एकाग्रता वाढवण्यासाठी ध्यान आणि आत्म-चिंतनाचा सराव करावा. यामुळे त्यांची स्मरणशक्ती वाढेल आणि ते अधिक प्रभावीपणे अभ्यास करू शकतील.
- तणाव आणि चिंतामुक्ती: परीक्षांचा ताण, भविष्याची चिंता, मित्र किंवा कुटुंबातील समस्या – या सर्व गोष्टींमुळे विद्यार्थी तणावात येऊ शकतात. स्वामीजींचा 'मी अनंत आहे, माझ्यावर कोणताही ताण येऊ शकत नाही' हा मंत्र त्यांना अशा वेळी धैर्य देईल. चिंता करण्याऐवजी, वर्तमान क्षणावर लक्ष केंद्रित करून आपले कर्म करत राहावे.
- नेतृत्व गुण आणि सामाजिक जबाबदारी: एकतेच्या संदेशामुळे विद्यार्थ्यांना इतरांसोबत काम करण्याची, त्यांना समजून घेण्याची आणि मदत करण्याची प्रेरणा मिळते. हे गुण त्यांना भविष्यात चांगले नेते बनण्यास मदत करतील. पर्यावरणाची काळजी घेणे, समाजातील दुर्बळ घटकांना मदत करणे ही त्यांची सामाजिक जबाबदारी आहे, याची त्यांना जाणीव होईल.
- सकारात्मक दृष्टिकोन विकसित करणे: जीवनात कधीकधी अपयश येते, निराशा येते. अशा वेळी स्वामीजींचे विचार आपल्याला प्रत्येक अपयशातून शिकण्याची आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवण्याची प्रेरणा देतात. प्रत्येक आव्हान हे एक संधी आहे, असे मानल्यास आपण अधिक मजबूत बनतो.
- संवेदना आणि सहानुभूती: इतरांच्या भावना समजून घेणे आणि त्यांच्याशी सहानुभूतीने वागणे हे स्वामीजींच्या एकतेच्या संदेशाचा महत्त्वाचा भाग आहे. यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये दयाळूपणा वाढतो आणि ते अधिक चांगल्या मानवी संबंधांची निर्मिती करू शकतात.
थोडक्यात, स्वामी रामतीर्थांचे विचार विद्यार्थ्यांना केवळ शैक्षणिक दृष्ट्याच नव्हे, तर नैतिक आणि आध्यात्मिक दृष्ट्याही सक्षम बनवतात. ते त्यांना एक परिपूर्ण आणि जबाबदार व्यक्ती बनण्यास मदत करतात.
सारांश
स्वामी रामतीर्थ हे केवळ एक संत किंवा तत्त्वज्ञ नव्हते, तर ते एक क्रांतिकारी विचारवंत होते ज्यांनी आपल्या अल्पायुष्यात मानवतेला आत्म-साक्षात्कार, वैश्विक एकता आणि निःस्वार्थ प्रेमाचा अमूल्य संदेश दिला. 'मी' पणाच्या मर्यादेतून बाहेर पडून 'विश्वा'शी एकरूप होण्याची त्यांची शिकवण आजही तितकीच प्रेरणादायी आहे, जितकी ती त्यांच्या काळात होती.
त्यांनी दाखवून दिले की, आपल्या सर्वांच्या आत अमर्याद शक्ती आणि आनंद दडलेला आहे. केवळ आपल्याला त्याची जाणीव करून घेण्याची गरज आहे. त्यांचे जीवन हे स्वतःच त्यागाचे, ज्ञानाचे आणि सेवेचे प्रतीक होते. त्यांच्या विचारांनी अनेक लोकांना प्रभावित केले आणि त्यांना जीवनाचा खरा अर्थ शोधण्यास मदत केली.
आजच्या विद्यार्थ्यांनी स्वामी रामतीर्थांच्या शिकवणीतून प्रेरणा घेऊन स्वतःच्या आत डोकावून पाहावे, स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवावा आणि जगाशी एकरूप होऊन प्रेम व सेवेचा प्रसार करावा. यामुळे त्यांचे जीवन केवळ यशस्वीच होणार नाही, तर ते अधिक अर्थपूर्ण, आनंदी आणि समाधानी बनेल. स्वामीजींचा संदेश आपल्याला आठवण करून देतो की, आपण सर्वजण एकाच वैश्विक कुटुंबाचे सदस्य आहोत आणि या एकतेच्या जाणिवेतच जगाची खरी शांती दडलेली आहे.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- स्वामी रामतीर्थ हे लाहोरच्या फोर्मन ख्रिश्चन कॉलेजमध्ये गणिताचे प्राध्यापक होते आणि त्यांना 'गणितज्ञ संत' म्हणूनही ओळखले जात असे.
- त्यांनी जपानमधील 'वर्ल्ड रिलिजन्स कॉन्फरन्स'मध्ये वेदान्तावर प्रभावी भाषण दिले होते, ज्यामुळे त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळाली.
- त्यांनी कधीही भगवे वस्त्र परिधान केले नाही. ते सामान्य कपड्यातच राहत असत, कारण त्यांच्या मते, संन्यास बाह्य वेशात नसून आंतरिक स्थितीत असतो.
- त्यांनी 'अलफ' (Alif) या टोपणनावाने उर्दूमध्ये अनेक सुंदर आणि गहन कविता लिहिल्या, ज्या आजही प्रेरणादायी मानल्या जातात.
- ते अमेरिकेत प्रवास करत असताना, त्यांना 'जपानचा वेदान्ती' आणि 'अमेरिकेचा राम' या नावांनीही संबोधले जात असे, कारण त्यांनी पश्चिमेकडील देशांमध्ये वेदान्ताचा प्रभावीपणे प्रसार केला.
