अभियंता दिन: सर एम. विश्वेश्वरैया आणि त्यांचे दूरदृष्टी कार्य

१५ सप्टेंबर २०२६: एक विशेष दिवस आणि एका महान अभियंत्याची गाथा

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो,

आज १५ सप्टेंबर, हा दिवस भारताच्या इतिहासात अनेक कारणांमुळे महत्त्वाचा आहे. एका बाजूला आज ऋषी पंचमीचा पवित्र सण आहे, जो भारतीय संस्कृतीतील परंपरा आणि मूल्यांची आठवण करून देतो. तर दुसऱ्या बाजूला, आजच्याच दिवशी कॅसिनी अंतराळ यानाने शनीच्या वातावरणात प्रवेश करून आपला ऐतिहासिक प्रवास संपवला होता, आंतरराष्ट्रीय लोकशाही दिन साजरा केला जातो, आणि गूगल डॉट कॉम (google.com) डोमेनची नोंदणी झाली होती. परंतु, या सर्व घटनांमध्ये, आपल्या देशासाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा दिवस म्हणजे 'अभियंता दिन' (Engineer's Day).

हा दिवस आपण एका महान व्यक्तिमत्त्वाला आदराने समर्पित करतो – ते म्हणजे भारतरत्न सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया, ज्यांना आपण 'सर एम. विश्वेश्वरैया' म्हणून ओळखतो. त्यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा होणारा हा दिवस केवळ एका व्यक्तीच्या स्मरणार्थ नाही, तर तो अभियांत्रिकीच्या सामर्थ्याचा, दूरदृष्टीचा आणि राष्ट्रनिर्माणातील अभियंत्यांच्या योगदानाचा गौरव करण्याचा दिवस आहे. सर एम. विश्वेश्वरैया यांनी आपल्या बुद्धिमत्तेने, कल्पनाशक्तीने आणि अथक परिश्रमाने भारताच्या विकासाला एक नवी दिशा दिली. त्यांचे जीवन हे केवळ एका अभियंत्याचे नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे प्रशासक, एक शिक्षणतज्ञ आणि एक सच्चे राष्ट्रभक्त होते. चला तर मग, या महान व्यक्तिमत्त्वाच्या प्रेरणादायी प्रवासाला आपण सुरुवात करूया.

सर एम. विश्वेश्वरैया: एक अलौकिक अभियंता आणि दूरदृष्टीचे व्यक्तिमत्त्व

सर एम. विश्वेश्वरैया यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६० रोजी म्हैसूर संस्थानातील मुद्देनहळ्ळी (सध्या कर्नाटक राज्यात) या छोट्याशा गावात झाला. त्यांचे बालपण अत्यंत साधेपणाने गेले, पण त्यांच्या मनात ज्ञानाची आणि काहीतरी मोठे करण्याची तीव्र इच्छा होती. त्यांचे वडील संस्कृतचे विद्वान होते, परंतु विश्वेश्वरैया लहान असतानाच त्यांचे निधन झाले. यानंतर, त्यांच्या मामांनी त्यांना आधार दिला आणि त्यांच्या शिक्षणाची जबाबदारी उचलली.

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण: ज्ञानाची भूक

विश्वेश्वरैया यांनी त्यांचे प्राथमिक शिक्षण त्यांच्याच गावात पूर्ण केले आणि नंतर बंगळूर येथील सेंट्रल कॉलेजमधून कला शाखेची पदवी (बी.ए.) घेतली. त्यांच्या बुद्धिमत्तेची चमक इथेच दिसू लागली होती. गणितात त्यांची विशेष रुची होती. पुढे, त्यांनी पुणे येथील कॉलेज ऑफ सायन्समध्ये (सध्याचे सीओईपी - कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग, पुणे) अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले. १८८४ मध्ये त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून अभियांत्रिकीची पदवी (L.C.E. - Licentiate in Civil Engineering) प्रथम श्रेणीत मिळवली. त्यांच्या या यशाने त्यांना तत्कालीन ब्रिटिश राजवटीत सार्वजनिक बांधकाम विभागात (Public Works Department - PWD) नोकरी मिळाली. हे त्यांच्या एका महान प्रवासाची सुरुवात होती.

"शिक्षण हे केवळ पदवी मिळवण्यासाठी नाही, तर ज्ञानाचे सामर्थ्य आत्मसात करून राष्ट्राच्या सेवेसाठी वापरण्यासाठी आहे." - सर एम. विश्वेश्वरैया

सार्वजनिक बांधकाम विभागातील सुरुवातीचे कार्य

पुणे येथे सहाय्यक अभियंता म्हणून काम करत असताना, विश्वेश्वरैया यांनी पाण्याची समस्या सोडवण्यासाठी अनेक अभिनव उपाययोजना केल्या. त्यांनी सिंध प्रांतात (सध्या पाकिस्तानात) केलेल्या कामामुळे त्यांची ख्याती सर्वदूर पसरली. सुक्कुर येथे सिंधू नदीतून पाण्याचा उपसा करून ते शहराला पुरवण्याचे त्यांचे काम अत्यंत कौतुकास्पद ठरले. त्यांनी पाण्याचे व्यवस्थापन आणि जलसिंचनाच्या क्षेत्रात अनेक महत्त्वपूर्ण योगदान दिले, ज्यामुळे दुष्काळी भागांना मोठा फायदा झाला.

अभियांत्रिकीतील क्रांतीकारी पाऊले आणि अविस्मरणीय योगदान

सर एम. विश्वेश्वरैया केवळ एक अभियंता नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे संशोधक आणि समस्या सोडवणारे होते. त्यांनी अनेक मोठ्या प्रकल्पांचे यशस्वीपणे नियोजन केले आणि त्यांची अंमलबजावणी केली, ज्यामुळे भारताच्या पायाभूत सुविधांमध्ये क्रांती घडली.

१. कृष्णा राजा सागर धरण (KRS Dam): म्हैसूरचे जीवनदायिनी

विश्वेश्वरैया यांच्या सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या योगदानांपैकी एक म्हणजे म्हैसूरजवळील कृष्णा राजा सागर (KRS) धरणाची निर्मिती. कावेरी नदीवर बांधलेले हे धरण केवळ सिंचनासाठीच नव्हे, तर पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि जलविद्युत निर्मितीसाठीही अत्यंत महत्त्वाचे ठरले. या धरणाच्या बांधकामाची संकल्पना, डिझाइन आणि अंमलबजावणी सर विश्वेश्वरैया यांच्या मार्गदर्शनाखाली झाली. १९११ मध्ये सुरू झालेले हे काम १९३२ मध्ये पूर्ण झाले. त्यावेळी, हे धरण आशियातील सर्वात मोठ्या धरणांपैकी एक होते. या धरणाने म्हैसूर संस्थानातील शेती, उद्योग आणि लोकांचे जीवन पूर्णपणे बदलून टाकले.

२. हैदराबाद पूर संरक्षण प्रणाली: शहराला वाचवणारे नियोजन

१९०८ मध्ये मुशी नदीला आलेल्या विनाशकारी पुरामुळे हैदराबाद शहर उद्ध्वस्त झाले होते. हजारो लोकांचा बळी गेला आणि शहराचे मोठे नुकसान झाले. तेव्हा, हैदराबादच्या निजामाने सर विश्वेश्वरैया यांना शहर पुन्हा उभं करण्यासाठी आणि भविष्यात अशा आपत्त्या टाळण्यासाठी योजना तयार करण्याची विनंती केली. विश्वेश्वरैया यांनी अत्यंत प्रभावी पूर संरक्षण प्रणाली तयार केली, ज्यामध्ये दोन मोठ्या जलाशयांचे (उस्मान सागर आणि हिमायत सागर) बांधकाम समाविष्ट होते. या प्रणालीमुळे हैदराबाद शहर पुन्हा कधीही मोठ्या पुराच्या संकटात सापडले नाही. हे त्यांच्या अभियांत्रिकी कौशल्याचे आणि दूरदृष्टीचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

३. 'ब्लॉक सिस्टीम' (Block System) आणि स्वयंचलित दरवाजे

पुण्याजवळील खडकवासला धरणात पाणी साठवण्यासाठी आणि नियंत्रित करण्यासाठी 'ब्लॉक सिस्टीम' या स्वयंचलित दरवाजांची संकल्पना सर विश्वेश्वरैया यांनी विकसित केली. हे दरवाजे आपोआप उघडतात आणि बंद होतात, ज्यामुळे धरणातील पाण्याची पातळी नियंत्रित ठेवणे शक्य होते. या तंत्रज्ञानामुळे पाण्याचा अपव्यय टाळता आला आणि सिंचनासाठी पाण्याचे अधिक प्रभावीपणे व्यवस्थापन करणे शक्य झाले. ही त्या काळातील एक अत्यंत आधुनिक आणि अभिनव कल्पना होती, जी आजही अनेक ठिकाणी वापरली जाते.

दूरदृष्टीचे प्रशासक आणि राष्ट्रनिर्माते: म्हैसूरचे दिवाण

१९१२ मध्ये, म्हैसूरच्या महाराजांनी सर विश्वेश्वरैया यांची म्हैसूर संस्थानाचे दिवाण (मुख्य प्रशासक) म्हणून नियुक्ती केली. हे पद त्यांनी १९१८ पर्यंत सांभाळले. या काळात त्यांनी केवळ अभियांत्रिकीच्या क्षेत्रातच नव्हे, तर शिक्षण, उद्योग, अर्थव्यवस्था आणि समाजकल्याण या क्षेत्रांमध्येही अभूतपूर्व सुधारणा घडवून आणल्या.

शिक्षण क्षेत्रातील क्रांती

शिक्षण हे कोणत्याही राष्ट्राच्या प्रगतीचा आधार आहे, हे विश्वेश्वरैया यांनी ओळखले होते. त्यांनी म्हैसूरमध्ये शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी अनेक पाऊले उचलली:

• म्हैसूर विद्यापीठाची स्थापना (१९१६): हे भारतातील पहिले विद्यापीठ होते, जे ब्रिटिश राजवटीच्या थेट नियंत्रणाखाली नव्हते. यामुळे स्थानिक विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षण घेण्याची संधी मिळाली.
• अभियांत्रिकी आणि तांत्रिक शिक्षणाला प्रोत्साहन: त्यांनी अनेक तांत्रिक शाळा आणि संस्था उघडल्या, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना औद्योगिक कौशल्याचे शिक्षण घेता आले.
• ग्रंथालयांची स्थापना: ज्ञानाचा प्रसार करण्यासाठी सार्वजनिक ग्रंथालये सुरू केली.

औद्योगिक विकास आणि आर्थिक सुधारणा

विश्वेश्वरैया हे केवळ अभियंता नव्हते, तर ते एक कुशल अर्थशास्त्रज्ञ आणि उद्योगपतीही होते. त्यांनी म्हैसूरला औद्योगिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी अनेक उपक्रम राबवले:

• म्हैसूर बँक ऑफ इंडियाची स्थापना: (सध्या स्टेट बँक ऑफ म्हैसूरमध्ये विलीन) स्थानिक उद्योगांना आणि शेतकऱ्यांना आर्थिक सहाय्य देण्यासाठी ही बँक महत्त्वपूर्ण ठरली.
• म्हैसूर लोह आणि पोलाद कारखाना (भद्रावती): हा कारखाना आजही देशाच्या औद्योगिक विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतो. याची स्थापना त्यांच्याच प्रयत्नांमुळे झाली.
• साखर कारखाने, साबण कारखाने, चंदन तेल कारखाने: त्यांनी अनेक नवीन उद्योगांना प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे रोजगार निर्मिती झाली आणि राज्याची आर्थिक स्थिती सुधारली.
• औद्योगिक परिषदांचे आयोजन: उद्योजकांना एकत्र आणून औद्योगिक विकासासाठी धोरणे आखण्यास मदत केली.

लोककल्याणकारी योजना

त्यांनी केवळ पायाभूत सुविधा किंवा उद्योगांवरच लक्ष केंद्रित केले नाही, तर सामान्य लोकांच्या जीवनात सुधारणा आणण्यासाठीही काम केले:

• ग्राम सुधारणा कार्यक्रम: गावांमध्ये स्वच्छता, आरोग्य आणि शिक्षण पोहोचवण्यासाठी प्रयत्न केले.
• सार्वजनिक आरोग्य सेवा: लोकांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी अनेक योजना राबवल्या.

आधुनिक भारताचे शिल्पकार आणि प्रेरणास्रोत

सर एम. विश्वेश्वरैया यांनी आपल्या जीवनात अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळवले. १९५५ मध्ये, भारत सरकारने त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' देऊन गौरवले. ते ९४ वर्षांचे असताना त्यांना हा पुरस्कार मिळाला, जो त्यांच्या दीर्घकालीन आणि अतुलनीय योगदानाचा पुरावा आहे.

त्यांचा वारसा आणि आजच्या भारतावर प्रभाव

आजही आपण सर विश्वेश्वरैया यांच्या कार्याचा प्रभाव पाहू शकतो. त्यांचे बांधलेले धरणे, पूल आणि औद्योगिक संस्था आजही कार्यक्षम आहेत. त्यांनी शिक्षणाला दिलेले महत्त्व, तांत्रिक शिक्षणाचा प्रसार आणि आर्थिक नियोजनाची संकल्पना आजही आपल्या देशाच्या विकासाचा आधार आहे.

• त्यांनी स्थापन केलेले म्हैसूर विद्यापीठ, अभियांत्रिकी महाविद्यालये आजही हजारो विद्यार्थ्यांना शिक्षित करत आहेत.
• त्यांच्या जलव्यवस्थापनाच्या संकल्पना आजही अनेक सिंचन प्रकल्पांसाठी मार्गदर्शक आहेत.
• त्यांनी औद्योगिकीकरणाला दिलेले प्रोत्साहन आजही 'मेक इन इंडिया' सारख्या मोहिमांना प्रेरणा देते.

विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणा

सर एम. विश्वेश्वरैया यांचे जीवन हे प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी एक प्रेरणास्रोत आहे. त्यांच्याकडून आपण काय शिकू शकतो?

1. कठोर परिश्रम आणि समर्पण: त्यांनी प्रत्येक कामात १००% दिले.
2. समस्या सोडवण्याची वृत्ती: प्रत्येक आव्हानाला त्यांनी संधी मानले.
3. दूरदृष्टी: त्यांनी केवळ वर्तमानाचा विचार केला नाही, तर भविष्यातील गरजा ओळखून नियोजन केले.
4. ज्ञान आणि कौशल्य यांचा राष्ट्रनिर्माणासाठी उपयोग: त्यांनी आपले ज्ञान केवळ स्वतःसाठी नाही, तर देशाच्या आणि समाजाच्या भल्यासाठी वापरले.
5. प्रामाणिकपणा आणि नैतिकता: त्यांच्या प्रशासकीय कारकिर्दीत त्यांनी कधीही भ्रष्टाचाराला थारा दिला नाही.

अभियंता दिन हा केवळ सर विश्वेश्वरैया यांना आदरांजली वाहण्याचा दिवस नाही, तर तो प्रत्येक विद्यार्थ्याला, विशेषतः अभियांत्रिकी क्षेत्रात रुची असलेल्यांना, आपल्या देशाच्या विकासात योगदान देण्यासाठी प्रेरित करण्याचा दिवस आहे. आजच्या युगात, तंत्रज्ञान आणि अभियांत्रिकीची भूमिका अधिकच महत्त्वाची बनली आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), मशीन लर्निंग (ML), रोबोटिक्स, अंतराळ विज्ञान, पर्यावरण अभियांत्रिकी यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये अफाट संधी आहेत. सर विश्वेश्वरैया यांच्याप्रमाणेच, तुम्हीही तुमच्या बुद्धिमत्तेने आणि कल्पनाशक्तीने भारताला प्रगतीच्या नव्या शिखरावर घेऊन जाऊ शकता.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• सर एम. विश्वेश्वरैया यांनी वयाच्या १०० व्या वर्षीही काम करणे थांबवले नव्हते. ते त्यांच्या शेवटच्या श्वासापर्यंत सक्रिय होते.
• त्यांनी म्हैसूर संस्थानाचे दिवाण असताना, त्यांचे वार्षिक वेतन फक्त १ रुपया होते. बाकीचे वेतन ते सरकारी तिजोरीत जमा करत असत.
• १९०९ मध्ये, ते ब्रिटिश सरकारच्या 'ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर' (CIE) या सन्मानाने गौरविले गेले.
• त्यांना 'आधुनिक म्हैसूरचे जनक' म्हणूनही ओळखले जाते.
• 'ब्लॉक सिस्टीम' (स्वयंचलित दरवाजे) हे त्यांचे पेटंट होते, जे त्यांनी खडकवासला धरणासाठी विकसित केले होते.

निष्कर्ष

सर एम. विश्वेश्वरैया यांचे जीवन हे 'कर्मयोग्या'चे उत्तम उदाहरण आहे. त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन राष्ट्रसेवेसाठी समर्पित केले. त्यांच्या दूरदृष्टीने, कठोर परिश्रमाने आणि निस्वार्थ भावनेने भारताच्या विकासाला एक मजबूत पाया दिला. अभियंता दिन साजरा करत असताना, आपण त्यांच्या कार्याची केवळ आठवणच करत नाही, तर त्यांच्या आदर्शांना आत्मसात करून भविष्यातील आव्हानांना सामोरे जाण्याची प्रेरणा घेतो.

आजच्या तरुणाईने, विशेषतः विज्ञान आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी, सर विश्वेश्वरैया यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊन आपल्या कौशल्यांचा उपयोग राष्ट्रनिर्माणासाठी करावा. भारताला विकसित राष्ट्र बनवण्यासाठी प्रत्येक अभियंत्याचे योगदान अमूल्य आहे. चला, आपण सर्वजण त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून एक प्रगतशील आणि समृद्ध भारताची निर्मिती करण्यासाठी कटिबद्ध होऊया!

धन्यवाद!