अभियंता दिवस: भारतरत्न एम. विश्वेश्वरैया यांची प्रेरक गाथा

१५ सप्टेंबर: अभियंता दिवसाचा गौरव

आज १५ सप्टेंबर. भारताच्या इतिहासातील एक असा दिवस, जो एका महान व्यक्तिमत्त्वाला आदराने आणि कृतज्ञतेने वंदन करतो. हा दिवस आहे 'अभियंता दिवस' (Engineer's Day). आधुनिक भारताचे शिल्पकार, दूरदृष्टीचे नेते आणि भारतरत्न डॉ. मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया यांच्या जयंतीनिमित्त हा दिवस साजरा केला जातो. त्यांच्या अफाट बुद्धिमत्तेला, कठोर परिश्रमाला आणि देशाच्या विकासासाठी त्यांनी केलेल्या अतुलनीय योगदानाला आदरांजली वाहण्यासाठी हा दिवस निवडण्यात आला आहे. आजच्या दिवशी आपण केवळ एका अभियंत्याचा गौरव करत नाही, तर त्यांच्या दूरदृष्टीचा, त्यांच्या नवनिर्मितीचा आणि त्यांच्या राष्ट्रनिर्माणाच्या स्वप्नाचाही उत्सव साजरा करत आहोत.

ज्या दिवशी आपण ऋषी पंचमीचा पवित्र सण साजरा करत आहोत, त्याच दिवशी कॅसिनी अंतराळ यानाने शनीच्या वातावरणात अंतिम झेप घेतली होती, आंतरराष्ट्रीय लोकशाही दिन साजरा होतो, लेहमन ब्रदर्सचे दिवाळे निघाले होते आणि गूगल डॉट कॉम (google.com) डोमेनची नोंदणी झाली होती. या सर्व घटनांच्या जोडीला, भारतरत्न एम. विश्वेश्वरैया यांच्या जयंतीमुळे १५ सप्टेंबर हा दिवस भारतीय इतिहासात एका वेगळ्याच तेजाने चमकतो.

चला, आज आपण एम. विश्वेश्वरैया यांच्या प्रेरणादायी जीवनाचा आणि त्यांच्या राष्ट्रनिर्माणातील योगदानाचा प्रवास करूया.

बालपण आणि शिक्षण: एका दूरदृष्टीच्या अभियंत्याची सुरुवात

मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६० रोजी कर्नाटकातील कोलार जिल्ह्यातील मुद्देनहळ्ळी या छोट्याशा गावात झाला. त्यांचे वडील श्रीनिवास शास्त्री हे संस्कृतचे गाढे विद्वान होते, तर आई वेंकटलक्ष्मी एक धार्मिक आणि स्वाभिमानी महिला होत्या. विश्वेश्वरैया अवघ्या १२ वर्षांचे असतानाच त्यांचे वडील निवर्तले. या घटनेमुळे त्यांच्या कुटुंबावर आर्थिक संकट आले, परंतु विश्वेश्वरैया यांच्या शिक्षणाची जिद्द कमी झाली नाही.

त्यांनी सुरुवातीचे शिक्षण त्यांच्या गावातच घेतले आणि नंतर बंगळूर येथील सेंट्रल कॉलेजमधून कला शाखेची पदवी (BA) प्राप्त केली. त्यांची बुद्धिमत्ता आणि गणितातील त्यांची आवड पाहून त्यांच्या शिक्षकांनी त्यांना अभियांत्रिकी क्षेत्रात जाण्याचा सल्ला दिला. त्यानुसार, त्यांनी पुणे येथील कॉलेज ऑफ सायन्स (आताचे सीओईपी - College of Engineering, Pune) येथे सिव्हिल अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले. १८८३ साली त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून अभियांत्रिकीची पदवी प्रथम श्रेणीत आणि विशेष प्रावीण्यासह संपादन केली. हे यश केवळ त्यांच्या बुद्धिमत्तेचेच नव्हे, तर त्यांच्या कठोर परिश्रमाचे आणि ध्येयनिष्ठेचे प्रतीक होते.

अभियांत्रिकी कारकीर्द: नवनिर्मिती आणि जलव्यवस्थापनातील क्रांती

पदवी प्राप्त केल्यानंतर एम. विश्वेश्वरैया ब्रिटिश सरकारच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागात (Public Works Department) सहायक अभियंता म्हणून रुजू झाले. त्यांची कारकीर्द जवळपास ५० वर्षांहून अधिक काळ चालली आणि या काळात त्यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण प्रकल्प हाती घेतले, ज्यामुळे भारताच्या पायाभूत सुविधांमध्ये क्रांती घडली.

१. सुक्कुर (सिंध) येथील पाणीपुरवठा योजना

त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवाट सिंचन प्रकल्पांनी झाली. सिंध प्रांतातील सुक्कुर येथे पाणीपुरवठा आणि जलनिस्सारण प्रणाली विकसित करण्याचे काम त्यांनी यशस्वीरित्या केले. यामुळे तेथील लोकांना पिण्याचे पाणी उपलब्ध झाले आणि शेतीतही सुधारणा झाली.

२. पुणे येथील खडकवासला धरण आणि 'ब्लॉक प्रणाली'

पुणे येथील खडकवासला धरणातून निघणाऱ्या कालव्यांना पाणीपुरवठा नियंत्रित करण्यासाठी त्यांनी एक अत्यंत प्रभावी आणि नाविन्यपूर्ण 'ब्लॉक प्रणाली' (Block System) विकसित केली. या प्रणालीमुळे प्रत्येक शेतकऱ्याला ठराविक वेळेत ठराविक प्रमाणात पाणी उपलब्ध होऊ लागले, ज्यामुळे पाण्याची बचत झाली आणि सिंचन अधिक कार्यक्षम बनले. या प्रणालीमुळे पाण्याच्या वापरात शिस्त लागली आणि अनेक शेतकऱ्यांचे जीवनमान सुधारले.

३. हैदराबाद शहर पूर संरक्षण प्रणाली

१९०८ साली मुशी नदीला आलेल्या भीषण पुरामुळे हैदराबाद शहराचे मोठे नुकसान झाले होते. तत्कालीन निजामाने विश्वेश्वरैया यांना या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी आमंत्रित केले. विश्वेश्वरैया यांनी मुशी नदीला पूर येऊ नये यासाठी व्यापक सर्वेक्षण केले आणि पूर संरक्षण प्रणालीची रचना केली. यात दोन धरणांचे बांधकाम आणि नदीकाठी मजबूत भिंती उभारण्याचा समावेश होता. त्यांच्या या दूरदृष्टीच्या कामामुळे हैदराबाद शहर पुन्हा कधीही मोठ्या पुराच्या संकटात सापडले नाही.

४. कृष्णराजसागर धरण (KRS Dam)

विश्वेश्वरैया यांच्या सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या योगदानापैकी एक म्हणजे म्हैसूरजवळील कावेरी नदीवरील कृष्णराजसागर धरण (KRS Dam). हे धरण केवळ एक सिंचन प्रकल्प नव्हते, तर ते त्यावेळी आशियातील सर्वात मोठे धरण होते. या धरणाने म्हैसूर आणि मंड्या जिल्ह्यांमधील हजारो एकर जमिनीला पाणीपुरवठा केला, ज्यामुळे शेतीत मोठी क्रांती झाली. इतकेच नव्हे, तर या धरणातून जलविद्युत निर्मिती करून बंगळूर शहराला वीजपुरवठा करण्यात आला, ज्यामुळे शहराच्या औद्योगिक विकासाला गती मिळाली. या धरणाच्या बांधकामात त्यांनी स्टीलच्या स्वयंचलित दरवाजांचा (Automatic Sluice Gates) वापर केला, जे त्या काळात एक मोठे तांत्रिक नवोपक्रम होते.

म्हैसूरचे दिवाण म्हणून योगदान: प्रशासन आणि औद्योगिक विकास

१९०९ मध्ये विश्वेश्वरैया यांनी ब्रिटिश सरकारच्या सेवेतून स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. परंतु, त्यांचे कार्य थांबले नाही. म्हैसूर संस्थानाचे तत्कालीन महाराजा कृष्णराज वोडेयार चौथे यांनी त्यांची दूरदृष्टी आणि प्रशासकीय क्षमता ओळखून त्यांना म्हैसूरचे दिवाण (मुख्य मंत्री) म्हणून नियुक्त केले. १९१२ ते १९१८ या काळात त्यांनी दिवाण म्हणून केलेल्या कार्यामुळे म्हैसूर हे भारतातील एक अग्रगण्य आणि आदर्श संस्थान बनले.

त्यांच्या दिवाणपदाच्या काळातील काही प्रमुख सुधारणा:

• शिक्षण: त्यांनी शिक्षणाचे महत्त्व जाणले होते. शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी अनेक शाळा आणि महाविद्यालये उघडली. १९१६ मध्ये म्हैसूर विद्यापीठाची स्थापना केली, जे भारतातील पहिले विद्यापीठ होते जे एका संस्थानाच्या अंतर्गत स्थापन झाले. त्यांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे आणि मोफत केले.
• उद्योग: म्हैसूरमध्ये औद्योगिक क्रांती घडवण्यासाठी त्यांनी अनेक उद्योगांना प्रोत्साहन दिले. म्हैसूर साबण कारखाना, म्हैसूर लोह आणि पोलाद कारखाना (भद्रावती), म्हैसूर बँक (आता स्टेट बँक ऑफ म्हैसूर), म्हैसूर चेंबर्स ऑफ कॉमर्स यांसारख्या अनेक महत्त्वाच्या संस्थांची स्थापना त्यांच्याच काळात झाली.
• पायाभूत सुविधा: त्यांनी रस्ते, पूल आणि रेल्वे मार्ग विकसित केले. म्हैसूर राज्यातील प्रत्येक जिल्ह्यात औद्योगिक शाळा आणि ग्रंथालये सुरू केली.
• लोकशाही आणि प्रशासन: त्यांनी प्रशासनात पारदर्शकता आणली आणि लोकशाही मूल्यांना प्रोत्साहन दिले. ग्रामपंचायतींना अधिक अधिकार दिले आणि लोकांचा सहभाग वाढवला.

राष्ट्रनिर्माणाचे स्वप्न आणि प्रेरक व्यक्तिमत्त्व

एम. विश्वेश्वरैया हे केवळ एक अभियंता किंवा प्रशासक नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे राष्ट्रनिर्माते होते. त्यांना आधुनिक आणि विकसित भारताचे स्वप्न पडले होते. त्यांनी नेहमीच कठोर परिश्रम, प्रामाणिकपणा आणि शिस्तबद्धतेला महत्त्व दिले. 'काम करा किंवा मरा' हे त्यांचे जीवनसूत्र होते. त्यांच्या मते, 'केवळ योग्य नियोजन आणि कठोर परिश्रमानेच देश प्रगती करू शकतो.'

त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली, ज्यात 'Reconstructing India' (भारताची पुनर्रचना) आणि 'Planned Economy for India' (भारतासाठी नियोजित अर्थव्यवस्था) ही प्रमुख आहेत. या पुस्तकांतून त्यांनी भारताच्या आर्थिक आणि सामाजिक विकासासाठी विस्तृत योजना मांडल्या. त्यांच्या विचारांनी भारताच्या नियोजन आयोगालाही (Planning Commission) दिशा दिली.

सन्मान आणि वारसा

एम. विश्वेश्वरैया यांच्या अतुलनीय योगदानाबद्दल भारत सरकारने १९५५ मध्ये त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार 'भारतरत्न' देऊन सन्मानित केले. ते १०० वर्षांहून अधिक काळ जगले आणि त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या श्वासापर्यंत ते देशासाठी कार्यरत राहिले. त्यांच्या १०० व्या वाढदिवसानिमित्त भारत सरकारने त्यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट जारी केले होते.

आजही त्यांचे जीवन आणि कार्य भारतातील लाखो विद्यार्थ्यांना, विशेषतः अभियांत्रिकी क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या तरुणांना प्रेरणा देते. त्यांच्या कार्यामुळेच आजही अनेक नद्यांवर धरणे उभी आहेत, अनेक शहरांना पाणी मिळते आणि अनेक उद्योगांना चालना मिळाली आहे.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• विश्वेश्वरैया यांनी त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यात कधीही सुट्टी घेतली नाही किंवा कोणत्याही कार्यक्रमात विनाकारण वेळ घालवला नाही. त्यांचे पूर्ण लक्ष कामावर केंद्रित होते.
• ते इतके शिस्तप्रिय होते की, त्यांनी त्यांच्या बंगल्यात एक 'गेट पास' प्रणाली सुरू केली होती. त्यांच्याकडे भेटायला येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला एक पास दिला जाई आणि वेळेनुसार तो पास परत घेतला जाई, जेणेकरून वेळेचा अपव्यय होऊ नये.
• त्यांना 'आधुनिक म्हैसूरचे जनक' म्हणूनही ओळखले जाते, कारण त्यांनी म्हैसूर संस्थानाला एक औद्योगिक आणि शैक्षणिक केंद्र बनवले.
• त्यांनी एकाच वेळी म्हैसूरच्या दिवाणपदावर काम करत असतानाच टाटा स्टीलच्या संचालक मंडळातही काम केले आणि जमशेदपूर येथील टाटा स्टीलच्या विस्तारीकरणात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
• त्यांनी त्यांचे १०० वे वर्ष साजरे करताना एका कार्यक्रमात सांगितले होते, 'मी नेहमीच माझे काम प्रामाणिकपणे केले आहे. मला वाटतं, हेच माझ्या दीर्घायुष्याचे रहस्य आहे.'

निष्कर्ष: प्रेरणादायी वारसा

एम. विश्वेश्वरैया यांचे जीवन हे कठोर परिश्रम, प्रामाणिकपणा, दूरदृष्टी आणि राष्ट्रनिर्माणाच्या अदम्य इच्छेचे प्रतीक आहे. त्यांनी केवळ दगड आणि सिमेंट वापरून इमारती बांधल्या नाहीत, तर त्यांनी आधुनिक भारताच्या विकासाचा पाया रचला. त्यांच्या कार्यामुळेच आजही भारताच्या अनेक भागांत पाणी मिळते, वीज मिळते आणि उद्योगधंदे चालतात.

आज अभियंता दिनानिमित्त, आपण केवळ विश्वेश्वरैया यांना आदरांजली वाहत नाही, तर त्यांच्या विचारांना आणि कार्याला आपल्या जीवनात आत्मसात करण्याचा संकल्प करतो. त्यांच्याप्रमाणेच आपणही आपल्या देशासाठी काहीतरी करण्याची, समस्यांवर नवनवीन उपाय शोधण्याची आणि आपल्या ज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या भल्यासाठी करण्याची शपथ घेऊया. त्यांचे जीवन विद्यार्थ्यांना अभियांत्रिकी आणि इतर क्षेत्रांमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करण्यासाठी आणि राष्ट्रनिर्माणात सक्रिय योगदान देण्यासाठी कायमच प्रेरणा देत राहील. चला, आपणही आपल्या देशाच्या प्रगतीमध्ये विश्वेश्वरैया यांच्याप्रमाणेच 'शिल्पकार' बनूया!