दादाभाई नौरोजी: ब्रिटनच्या संसदेतील पहिले भारतीय खासदार!

प्रस्तावना: एका ऐतिहासिक विजयाचा स्मृतिदिन

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो,

आज ४ ऑगस्ट २०२६. आजचा दिवस अनेक महत्त्वाच्या घटनांचा साक्षीदार आहे, ज्यात स्कंद षष्ठीचे पवित्र पर्व, बैरूत स्फोटाची हृदयद्रावक आठवण, तसेच काही महान व्यक्तिमत्त्वांचे निधन आणि जन्मदिवस यांचा समावेश आहे. परंतु, भारतीय इतिहासाच्या दृष्टीने आजचा दिवस एका अशा अतुलनीय घटनेची आठवण करून देतो, ज्यामुळे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवी दिशा मिळाली. आजच्याच दिवशी, म्हणजे ४ ऑगस्ट १८९२ रोजी, एक महान भारतीय व्यक्तिमत्त्व ब्रिटनच्या संसदेत निवडून गेले आणि त्यांनी केवळ इतिहास घडवला नाही, तर भारतीयांसाठी आत्मसन्मानाचा एक नवा अध्याय लिहिला. ते व्यक्तिमत्त्व म्हणजे ‘भारताचे पितामह’ म्हणून ओळखले जाणारे, दूरदृष्टीचे नेते, शिक्षणतज्ञ आणि अर्थशास्त्रज्ञ दादाभाई नौरोजी.

दादाभाई नौरोजी यांचा ब्रिटनच्या हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये निवडून जाण्याचा प्रवास हा केवळ एक राजकीय विजय नव्हता, तर तो ब्रिटिश साम्राज्याला आव्हान देणारा आणि भारतीयांमध्ये राष्ट्रीयत्वाची भावना जागृत करणारा एक महत्त्वाचा टप्पा होता. त्यांनी आपल्या 'ड्रेन ऑफ वेल्थ' (संपत्तीचे वहन) सिद्धांताद्वारे ब्रिटिश शासनाच्या आर्थिक शोषणाचा पर्दाफाश केला आणि भारताच्या हक्कांसाठी ब्रिटनच्या राजकीय व्यवस्थेतूनच आवाज उठवला. चला तर मग, या महान नेत्याच्या जीवनप्रवासाचा आणि त्यांच्या अतुलनीय योगदानाचा सविस्तर आढावा घेऊया.

दादाभाई नौरोजी: एक दूरदृष्टीचा जन्म आणि प्रारंभिक जीवन

दादाभाई नौरोजी यांचा जन्म ४ सप्टेंबर १८२५ रोजी मुंबईतील एका गरीब पारशी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील नौरोजी पालनजी दोरदी यांचे ते चार वर्षांचे असतानाच निधन झाले. त्यांच्या आई, मानवबाई, यांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत त्यांना वाढवले आणि शिक्षणाचे महत्त्व त्यांच्या मनात रुजवले. दादाभाईंचे प्रारंभिक शिक्षण मुंबईतील एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूटमध्ये झाले, जिथे त्यांनी आपली बुद्धिमत्ता आणि अभ्यासू वृत्तीने सर्वांना प्रभावित केले. ते इतके हुशार होते की, वयाच्या अवघ्या पंचविसाव्या वर्षी, १८५० मध्ये, त्यांची त्याच एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये गणित आणि नैसर्गिक तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक म्हणून नियुक्ती झाली. ते या पदावर रुजू होणारे पहिले भारतीय होते. या काळात त्यांनी विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकी ज्ञान दिले नाही, तर सामाजिक आणि राजकीय विचारांचीही प्रेरणा दिली.

शिक्षण आणि अध्यापनासोबतच दादाभाईंनी सामाजिक सुधारणांवरही लक्ष केंद्रित केले. त्यांनी 'ज्ञानप्रसारक मंडळी' (१८५०) आणि 'बॉम्बे असोसिएशन' (१८५२) यांसारख्या संस्था स्थापन केल्या, ज्यांचा उद्देश सामाजिक आणि राजकीय जागृती करणे हा होता. त्यांनी 'रास्त गोफ्तार' (सत्यवादी) नावाचे वृत्तपत्र सुरू केले, ज्यातून त्यांनी सामाजिक सुधारणा, शिक्षण आणि भारतीयांच्या हक्कांसाठी आवाज उठवला. यातूनच त्यांच्यातील दूरदृष्टी आणि भारताच्या भवितव्याबद्दलची तळमळ दिसून येते.

ब्रिटनमध्ये पाऊल: व्यापार ते राजकारण

१८५५ मध्ये, दादाभाई नौरोजी यांनी इंग्लंडमध्ये पाय ठेवला. ते 'कॅमा अँड को.' या एका पारशी व्यापारी संस्थेच्या लंडन शाखेचे भागीदार बनले. हा निर्णय त्यांच्या जीवनातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. ब्रिटनमध्ये जाऊन त्यांनी केवळ व्यापारच केला नाही, तर ब्रिटिश समाजाचा आणि राजकीय व्यवस्थेचा जवळून अभ्यास केला. ब्रिटिश राजवट भारतीयांवर कसा परिणाम करत आहे, हे त्यांना अधिक स्पष्टपणे दिसू लागले.

ब्रिटनमध्ये असताना, दादाभाईंनी भारतीयांच्या समस्या ब्रिटिश जनतेसमोर मांडण्यासाठी अनेक प्रयत्न केले. १८६५ मध्ये, त्यांनी लंडनमध्ये 'लंडन इंडियन सोसायटी'ची स्थापना केली आणि नंतर १८६६ मध्ये, 'ईस्ट इंडिया असोसिएशन'ची स्थापना केली. या संस्थांचा मुख्य उद्देश ब्रिटिश संसदेला, ब्रिटिश जनतेला आणि भारतीय जनतेला भारताच्या समस्या, विशेषतः ब्रिटिशांच्या आर्थिक धोरणांमुळे होणारे नुकसान समजावून सांगणे हा होता. या व्यासपीठांवरून त्यांनी भारताच्या प्रशासनात भारतीयांचा सहभाग वाढवण्याची मागणी केली आणि साम्राज्यवादी धोरणांवर टीका केली.

दादाभाईंनी अनेक व्याख्याने दिली, लेख लिहिले आणि ब्रिटिश अधिकाऱ्यांशी चर्चा केली. त्यांचे विचार आणि त्यांची सत्यनिष्ठा पाहून अनेक ब्रिटिश उदारमतवादी नेते आणि विचारवंत प्रभावित झाले. या काळातच त्यांनी ब्रिटिश संसदेत प्रवेश करण्याचा विचार केला, कारण त्यांना वाटले की ब्रिटनच्या संसदेत जाऊनच ते भारताच्या हक्कांसाठी अधिक प्रभावीपणे लढू शकतील. त्यांचा हा विचार त्या काळात अत्यंत धाडसी आणि क्रांतिकारी होता.

ऐतिहासिक विजय: ब्रिटनच्या संसदेतील पहिले भारतीय खासदार (४ ऑगस्ट १८९२)

ब्रिटिश संसदेत प्रवेश करणे हे दादाभाई नौरोजींसाठी सोपे नव्हते. त्यांनी अनेकदा प्रयत्न केले, परंतु त्यांना अपयश आले. १८८६ मध्ये ते हॉलबॉर्न मतदारसंघातून उभे राहिले, पण त्यांना पराभव पत्करावा लागला. मात्र, त्यांनी हार मानली नाही. त्यांची जिद्द आणि भारतासाठी काहीतरी करण्याची तीव्र इच्छा त्यांना पुढे घेऊन गेली.

अखेरीस, १८९२ मध्ये, त्यांनी लंडनच्या फिन्सबरी सेंट्रल (Central Finsbury) मतदारसंघातून लिबरल पक्षाचे उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवली. ही निवडणूक अत्यंत चुरशीची होती आणि त्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. त्यांच्या विरोधात अनेक वर्णद्वेषी टीका करण्यात आल्या. तत्कालीन पंतप्रधान लॉर्ड सॅलिसबरी यांनी तर नौरोजींना 'ब्लॅक मॅन' (काळा माणूस) असे संबोधून त्यांची खिल्ली उडवली. परंतु, दादाभाईंनी या टीकेला आपल्या शांत आणि तर्कशुद्ध प्रतिवादाने उत्तर दिले. त्यांना अनेक ब्रिटिश उदारमतवादी आणि आयर्लंडमधील राष्ट्रवादी नेत्यांचा पाठिंबा मिळाला, ज्यात ग्लॅडस्टन आणि ब्रॅडलॉ यांचा समावेश होता.

आणि मग, तो ऐतिहासिक दिवस उजाडला – ४ ऑगस्ट १८९२. या दिवशी फिन्सबरी सेंट्रल मतदारसंघातील मतमोजणी झाली आणि दादाभाई नौरोजी यांनी केवळ ३ मतांच्या फरकाने विजय मिळवला! हा विजय केवळ दादाभाईंचा नव्हता, तो संपूर्ण भारताचा विजय होता. ब्रिटनच्या हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये निवडून जाणारे ते पहिले भारतीय ठरले. या विजयाने जगभरातील वसाहतींमधील लोकांना प्रेरणा दिली. या घटनेमुळे भारतीयांना हे कळून चुकले की, त्यांनाही ब्रिटिश राजकीय व्यवस्थेत स्थान मिळवता येते आणि आपल्या हक्कांसाठी ते थेट ब्रिटनमध्येच आवाज उठवू शकतात.

“माझा विजय हा ब्रिटनच्या न्यायबुद्धीचा आणि ब्रिटिश जनतेच्या उदारमतवादाचा विजय आहे. हा विजय केवळ माझा नाही, तर संपूर्ण भारताचा आहे.” - दादाभाई नौरोजी, १८९२ च्या विजयानंतर.

'ड्रेन ऑफ वेल्थ' सिद्धांत: भारताच्या लुटीचा पर्दाफाश

दादाभाई नौरोजी यांचे सर्वात महत्त्वाचे योगदान म्हणजे 'ड्रेन ऑफ वेल्थ' (संपत्तीचे वहन) हा सिद्धांत मांडणे. या सिद्धांताद्वारे त्यांनी ब्रिटिश शासनाने भारताची आर्थिक पिळवणूक कशी केली, हे आकडेवारीसह सप्रमाण सिद्ध केले. त्यांनी दाखवून दिले की, ब्रिटिश राजवटीमुळे भारताची संपत्ती विविध मार्गांनी ब्रिटनकडे कशी जात आहे, ज्यामुळे भारत अधिकाधिक गरीब होत चालला आहे.

या 'ड्रेन'चे मुख्य मार्ग असे होते:

• गृह खर्च (Home Charges): यात ब्रिटिश प्रशासक, अधिकारी आणि सैनिकांचे पगार, पेन्शन, भारताच्या नावाने ब्रिटनमध्ये घेतलेल्या कर्जांवरील व्याज आणि इतर प्रशासकीय खर्च यांचा समावेश होता. हे सर्व खर्च भारताच्या तिजोरीतून केले जात होते, परंतु त्याचा फायदा ब्रिटनला मिळत होता.
• व्यापारी नफा: ब्रिटिश कंपन्या भारतातून कच्चा माल स्वस्त दरात खरेदी करून तो ब्रिटनला पाठवत होत्या आणि तेथे तयार माल भारतात जास्त किमतीला विकत होत्या. यातून मिळणारा प्रचंड नफा ब्रिटनमध्ये जमा होत होता.
• ब्रिटिश अधिकाऱ्यांचे पगार आणि बचत: भारतात काम करणारे ब्रिटिश अधिकारी आपले पगार आणि बचतीचा मोठा भाग ब्रिटनमध्ये पाठवत होते.
• सैनिकी खर्च: भारताच्या संरक्षणाच्या नावाखाली ब्रिटिश सैन्यावर होणारा खर्चही भारताच्याच माथी मारला जात होता.

दादाभाईंनी आपल्या 'Poverty and Un-British Rule in India' (१८९२) या ग्रंथात या सिद्धांताची सविस्तर मांडणी केली. त्यांनी आकडेवारी आणि पुराव्यानिशी सिद्ध केले की, ब्रिटन भारताला केवळ राजकीयदृष्ट्याच नव्हे, तर आर्थिकदृष्ट्याही कसे लुटत आहे. हा सिद्धांत भारतीय राष्ट्रवादाच्या उदयात अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. यामुळे भारतीयांना ब्रिटिश राजवटीचे खरे स्वरूप आणि तिच्या शोषक वृत्तीची जाणीव झाली. हा सिद्धांत पुढे महात्मा गांधी आणि जवाहरलाल नेहरूंसारख्या नेत्यांसाठीही प्रेरणास्रोत ठरला.

संसदेतील संघर्ष: भारताच्या हक्कांसाठी बुलंद आवाज

ब्रिटिश संसदेत निवडून गेल्यानंतर दादाभाई नौरोजी शांत बसले नाहीत. त्यांनी आपल्या खासदारकीचा उपयोग भारताच्या हक्कांसाठी एक बुलंद आवाज बनण्यासाठी केला. संसदेत त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर आवाज उठवला:

• भारतीय प्रशासकीय सेवा (Indian Civil Service - ICS) परीक्षा: त्यांनी मागणी केली की, ICS परीक्षा भारतातही घेतली जावी, जेणेकरून भारतीयांनाही प्रशासकीय सेवेत उच्च पदे मिळवण्याची संधी मिळेल. ही परीक्षा केवळ लंडनमध्ये घेतल्यामुळे भारतीयांना त्यात सहभागी होणे कठीण होत होते.
• भारतावरील वाढता करभार: त्यांनी भारतावरील प्रचंड करभारावर टीका केली आणि तो कमी करण्याची मागणी केली, ज्यामुळे सामान्य भारतीयांना दिलासा मिळेल.
• सैनिकी खर्च: भारताच्या संरक्षणाच्या नावाखाली ब्रिटनने भारतावर लादलेला प्रचंड सैनिकी खर्च कमी करण्याची त्यांनी जोरदार मागणी केली, कारण याचा मोठा आर्थिक बोजा भारतावर पडत होता.
• भारतातील गरिबी: त्यांनी ब्रिटनच्या धोरणांमुळे भारतात वाढत असलेल्या गरिबीकडे संसदेचे लक्ष वेधले आणि त्यासाठी उपाययोजना सुचवल्या.
• स्वराज्य आणि स्वशासन: दादाभाई नौरोजी हे स्वराज्याच्या संकल्पनेचे पहिले आणि प्रमुख पुरस्कर्ते होते. त्यांनी भारतीयांना स्वतःचे शासन करण्याचा हक्क असावा अशी मागणी केली. त्यांच्या मते, भारतीयांना त्यांच्या स्वतःच्या देशाचे प्रशासन चालवण्याचा पूर्ण अधिकार आहे.

दादाभाईंनी आपल्या भाषणांनी आणि लेखनाने ब्रिटिश सरकारवर दबाव आणला. त्यांचे कार्य केवळ भारतातच नव्हे, तर ब्रिटनमध्येही अनेक लोकांना प्रभावित करणारे ठरले. त्यांनी ब्रिटिश सरकारला भारताच्या समस्यांची जाणीव करून दिली आणि भारतीय जनतेच्या आकांक्षा ब्रिटिश जनतेपर्यंत पोहोचवल्या.

दादाभाईंचा वारसा: राष्ट्रवादाचे प्रेरणास्रोत

दादाभाई नौरोजी यांचे कार्य केवळ त्यांच्या हयातीतच नव्हे, तर त्यानंतरही अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरले. त्यांना 'ग्रँड ओल्ड मॅन ऑफ इंडिया' (भारताचे पितामह) असे सार्थपणे संबोधले जाते. त्यांनी भारतीय राष्ट्रवादाची पायाभरणी केली आणि भारतीयांना त्यांच्या हक्कांसाठी लढण्याची प्रेरणा दिली. त्यांच्या 'ड्रेन ऑफ वेल्थ' सिद्धांताने ब्रिटिश राजवटीच्या आर्थिक शोषणाचे सत्य जगासमोर आणले, ज्यामुळे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला एक आर्थिक आणि वैचारिक अधिष्ठान मिळाले.

त्यांच्यामुळेच महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, गोपाळ कृष्ण गोखले आणि बाळ गंगाधर टिळक यांसारख्या नेत्यांना ब्रिटिशांच्या धोरणांवर अधिक प्रभावीपणे टीका करण्यासाठी आवश्यक वैचारिक आधार मिळाला. दादाभाईंनी दाखवून दिले की, शांततापूर्ण आणि संवैधानिक मार्गानेही मोठ्या साम्राज्याला आव्हान देता येते आणि न्याय मिळवता येतो.

१९०७ मध्ये, दादाभाईंनी सक्रिय राजकारणातून निवृत्ती घेतली आणि ३० जून १९१७ रोजी, वयाच्या ९१ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांनी भारतासाठी जे कार्य केले, ते अविस्मरणीय आहे. त्यांचे जीवन, संघर्ष आणि दूरदृष्टी आजही आपल्याला प्रेरणा देते.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• दादाभाई नौरोजी हे लंडन विद्यापीठात (University College London) गुजरातीचे प्राध्यापक म्हणूनही काम करत होते.
• त्यांच्या 'Poverty and Un-British Rule in India' या ग्रंथाचे प्रकाशन त्यांनी ब्रिटनच्या संसदेत निवडून गेल्यानंतर झाले, ज्याने त्यांच्या सिद्धांताला आणखी बळकटी दिली.
• १९०६ मध्ये, कलकत्ता येथील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात अध्यक्षीय भाषणात त्यांनी 'स्वराज्य' (Self-Government) या शब्दाचा प्रथमच वापर केला, जो पुढे काँग्रेसचे ध्येय बनला.
• त्यांना 'भारताचे अनधिकृत राजदूत' (Unofficial Ambassador of India) असेही म्हटले जात असे, कारण त्यांनी ब्रिटनमध्ये भारताच्या हितासाठी अथक कार्य केले.
• फिन्सबरी सेंट्रल मतदारसंघातून निवडणूक जिंकल्यानंतर, ब्रिटिश वृत्तपत्रांनी त्यांना 'काळ्या माणसाने जिंकली निवडणूक' (A Black Man Won the Election) असे मथळे दिले होते, परंतु दादाभाईंनी या वर्णद्वेषी टीकेला आपल्या कार्याने उत्तर दिले.

निष्कर्ष

दादाभाई नौरोजी हे केवळ एक राजकारणी नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे समाजसुधारक, शिक्षणतज्ञ आणि अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी भारताच्या स्वातंत्र्याची बीजे रोवली. ब्रिटनच्या संसदेत निवडून जाणारे पहिले भारतीय म्हणून त्यांचा विजय हा केवळ एक राजकीय पराक्रम नव्हता, तर तो भारतीयांच्या आत्मविश्वासाला आणि राष्ट्रवादाला नवी दिशा देणारा ऐतिहासिक क्षण होता. त्यांच्या 'ड्रेन ऑफ वेल्थ' सिद्धांताने ब्रिटिशांच्या शोषक धोरणांचा पर्दाफाश केला आणि भारताच्या आर्थिक हक्कांसाठी लढण्यासाठी एक वैचारिक पाया तयार केला. आजच्या दिवशी, आपण दादाभाई नौरोजींच्या या महान कार्याचे स्मरण करूया आणि त्यांच्या त्याग, जिद्द आणि दूरदृष्टीपासून प्रेरणा घेऊया. त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की, कोणताही अडथळा कितीही मोठा असला तरी, दृढनिश्चय आणि सचोटीने तो पार करता येतो.

धन्यवाद!