🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. पावसाळ्यात सर्व नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांचे भोग किंवा विविध इच्छा प्रवेश करतात, परंतु त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक आनंदावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यावर टीका होते किंवा अनपेक्षित संकटे येतात, तेव्हा समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कामाचा ताण वाढला तरी चिडचिड न करता आपले मानसिक संतुलन राखणे.

स्थितप्रज्ञाची स्थिरता स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर माऊली समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याला अनेकदा काय करावे आणि काय करू नये यात गोंधळ होतो. केवळ स्वतःच्या इच्छेनुसार किंवा स्वार्थापोटी वागणे म्हणजे खरे कर्म नव्हे. कर्माचे 'वर्म' म्हणजे त्याचे खरे रहस्य किंवा मर्म हे शास्त्रांनी घालून दिलेल्या नियमांमध्ये असते. शास्त्रांचा अभ्यास केल्यामुळे आपल्याला योग्य (विहित) कर्म आणि अयोग्य (अधर्म) यातील सूक्ष्म फरक समजतो, ज्यामुळे मनुष्य चुकीच्या मार्गाला जाण्यापासून वाचतो.

दैनंदिन जीवनात निर्णय घेताना केवळ स्वतःच्या फायद्याचा विचार न करता, नैतिक मूल्ये आणि नियमांचे पालन करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'उचित कर्म' आहे, पण चुकीच्या मार्गाने गुण मिळवणे हा 'अधर्म' आहे.

योग्य आणि अयोग्य कर्मातील फरक ओळखण्यासाठी शास्त्रांचे मार्गदर्शन घेणे का आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नदीच्या पलीकडच्या काठाला जाण्यासाठी नावेचा आधार घेणे अनिवार्य असते, पण काठावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडावी लागते, तसेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी सुरुवातीला विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्माचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय. कर्माच्या साहाय्यानेच मनुष्य कर्माच्या पलीकडे असलेल्या स्थितीला पोहोचू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ निकालाची काळजी न करता, आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे. जसे विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास (कर्म) करतात जेणेकरून त्यांना ज्ञान (पैलतीर) मिळेल.

कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा उपयोग साधना म्हणून कसा करावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.