🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) महत्त्व विशद करतात. जेव्हा साधकाला सर्व चराचर सृष्टीत एकाच परमात्म्याचे दर्शन घडते, तेव्हा त्याच्या मनात भेदाभेद उरत नाही. अशी 'साम्यबुद्धी' प्राप्त झालेली व्यक्ती जरी देहाने या जगात वावरत असली, तरी ती स्वरूपाने परब्रह्मच असते. त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचे फेरे संपलेले असतात कारण त्यांनी जिवंतपणीच मोक्ष अनुभवलेला असतो. हेच जीवन्मुक्त अवस्थेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही भेदभाव न करता सर्वांशी प्रेमाने आणि समानतेने वागणे, हे या ओवीचे सार आहे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी वरिष्ठ आणि कनिष्ठ असा भेदभाव न करता सर्वांच्या श्रमाचा सारखाच आदर करणे.

ज्यांनी समत्व बुद्धी प्राप्त केली आहे, त्यांच्या श्रेष्ठ स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधनेतील अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील इंद्रियसुखांमध्ये (विषय) गुंतलेला असतो आणि त्याच्या मनात स्वतःच्या स्वरूपाबद्दल संशय असतो, तोपर्यंत त्याला सत्य ज्ञान मिळत नाही. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक या बाह्य विषयांचा त्याग करतो आणि बुद्धीतील द्वैताचा संशय नष्ट करतो, तेव्हाच त्याला त्याच्या अंतःकरणात 'ऐक्यबोध' होतो. ऐक्यबोध म्हणजे स्वतःचा आत्मा आणि परमात्मा एकच आहेत, हे उमजणे. ही अवस्था प्राप्त होण्यासाठी बाह्य त्याग आणि आंतरिक शुद्धी या दोन्ही गोष्टी आवश्यक आहेत.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादे मोठे ध्येय गाठायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर विचलित करणाऱ्या गोष्टी (बाह्य विषय) बाजूला ठेवून, 'मी हे करू शकेन का?' हा संशय मनातून काढून टाकला पाहिजे, तरच आपल्याला यशाचा मार्ग स्पष्ट दिसेल.

आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मानसिक तयारीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करताना म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व याबद्दलचे सत्य आता तुला समजले आहे. त्यामुळे आता तू कोणत्याही मोहाच्या किंवा भ्रमाच्या आहारी जाऊ नकोस. शोक करणे किंवा कर्तव्यापासून दूर जाणे हे चुकीचे आहे. हा विवेकाचा विचार तू तुझ्या अंतःकरणात कायमचा ठसव आणि स्थिर हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता विवेकाने विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, 'पुढच्या वेळी अधिक अभ्यास करेन' हा सकारात्मक विचार मनात पक्का करणे.

आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, अर्जुनाने आता भ्रमात पडू नये आणि सत्याचा स्वीकार करावा असे श्रीज्ञानदेव सांगत आहेत.