🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेचे विवेचन करतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे काय, अकर्म म्हणजे काय आणि निषिद्ध कर्म (विकर्म) म्हणजे काय, हे समजून घेणे अत्यंत कठीण आहे. अगदी सूक्ष्म बुद्धी असलेले आणि शास्त्रात निपुण असलेले विद्वानही या विषयावर विचार करताना गोंधळात पडतात. कर्माची गती इतकी गुंतागुंतीची आहे की, बाह्यतः कर्म वाटणारी गोष्ट आंतरिकदृष्ट्या अकर्म असू शकते. म्हणून साधकाने कर्माचे मर्म अत्यंत सावधगिरीने आणि सखोलपणे समजून घेतले पाहिजे, जेणेकरून तो कर्माच्या बंधनात अडकणार नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कृती करतो, पण त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णावर शस्त्रक्रिया करतो, तर ते वरवर पाहता हिंसक कर्म वाटू शकते, पण त्याचा हेतू जीव वाचवणे हा असल्याने ते 'अकर्म' ठरते. आपण आपले कर्तव्य करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता ते करावे, हेच कर्माचे मर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन सिद्धांतावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे मर्म स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडणे किंवा भगवी वस्त्रे धारण करणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याचे मन द्वेष आणि हेवा (मत्सर) यांपासून मुक्त झाले आहे आणि ज्याला कशाचीही हाव उरलेली नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' होय. असा मनुष्य संसारात राहूनही बंधमुक्त असतो, कारण त्याचे चित्त स्थिर असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण आपल्या सहकाऱ्याच्या किंवा मित्राच्या प्रगतीचा हेवा न करता आपले काम प्रामाणिकपणे करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत दुसऱ्याला जास्त गुण मिळाले म्हणून त्याचा द्वेष न करता स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

खरा संन्यास म्हणजे काय आणि तो मनाच्या पातळीवर कसा असावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अवस्थेचे सखोल वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानात रममाण होतो, तेव्हा त्याची इंद्रिये बाह्य जगातील विषयांपासून पूर्णपणे अलिप्त होतात. ही अलिप्तता इतकी पराकोटीची असते की, केवळ विषयांचा उपभोग घेणेच नव्हे, तर त्या विषयांचे नाव जरी कानावर पडले तरी त्याच्या मनात कोणताही विकार किंवा ओढ निर्माण होत नाही. ही अवस्था कोणत्याही दडपणाखाली नसून ती 'स्वभावतः' म्हणजे नैसर्गिक झालेली असते. जसा एखादा जागा झालेला माणूस स्वप्नातील गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष सांसारिक मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करताना आजूबाजूच्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींकडे (उदा. मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा गप्पा) दुर्लक्ष करण्याची सवय लावावी. जेव्हा आपल्याला त्या गोष्टींचे अस्तित्वही जाणवेनासे होईल, तेव्हा आपण आपल्या कामात यशस्वी होऊ शकतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियनिग्रहाची पराकाष्ठा ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.