🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक आपल्या चंचल इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करून बुद्धीच्या जोरावर आवरतो, त्यालाच अंतरातील शाश्वत आनंदाचा अनुभव येतो. हे आत्मसुख मिळवण्यासाठी बाह्य जगातील मोहाचा त्याग करून अंतर्मुख होणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये संयमित होतात, तेव्हा साधकाला आत्मिक शांतीचे एक अफाट साम्राज्य प्राप्त होते, ज्यासाठी वेगळ्या कष्टांची गरज उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा जंक फूड खाण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रिय दमन होय. उदा. परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा वापर टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास यश सहज मिळते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय संयमाचे फळ आणि त्याचे महत्त्व अर्जुनाला विशद करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, मोह किंवा भीतीमुळे कर्तव्यापासून पळ काढणे म्हणजे स्वतःच्या मनाची फसवणूक करणे होय. संकटाच्या वेळी मन विचलित होणे स्वाभाविक आहे, परंतु अशा वेळी आपल्या मूळ कर्तव्याचा (स्वधर्माचा) त्याग करणे अयोग्य आहे. अर्जुनासाठी क्षत्रिय धर्म पाळणे हेच त्याचे परम कर्तव्य आहे, असे श्रीकृष्ण त्याला बजावून सांगत आहेत.

कठीण प्रसंगात घाबरून किंवा आळसामुळे आपले काम सोडून देऊ नये. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास कठीण वाटला तरी तो सोडून न देता धैर्याने पूर्ण करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे मन विचलित होऊ न देता आपल्या कर्तव्यावर ठाम राहण्याचा सल्ला देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचे आचरण करूनही त्यातील 'कर्तेपणा' जाळून टाकतो. तो शरीराने कर्मे करतो, पण मनाने तो कर्माच्या फळापासून मुक्त असतो. अशा प्रकारे कर्मात असूनही जो अकर्माची स्थिती अनुभवतो, तोच खरा डोळस किंवा ज्ञानी होय. हे कर्माचे मर्म समजणे म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर तो कर्माच्या ओझ्यापासून मुक्त राहतो.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञानी मनुष्य कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.