🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माच्या आसक्तीतून मुक्त होण्याचा अत्यंत सोपा पण गहन मार्ग सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जसा एखादा पाहुणा एखाद्याच्या घरी येतो, पण तो त्या घराचा मालक नसतो किंवा तिथल्या गोष्टींमध्ये गुंतत नाही, तसाच तू तुझ्या कर्मांकडे बघ. कर्माचा कर्ता 'मी' आहे हा अहंकार सोडून, तू केवळ एक साक्षीदार बन. जेव्हा तू स्वतःला कर्मापासून वेगळे करून पाहशील, तेव्हाच तुला कर्माचे खरे स्वरूप आणि निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व उमजेल. कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहण्याची ही कला आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व केले' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, शाळेत एखादा प्रकल्प पूर्ण करताना त्याचे सर्व श्रेय स्वतःकडे न घेता, ते आपले कर्तव्य होते या भावनेने वागावे, जेणेकरून अपयशाचे दुःख किंवा यशाचा गर्व होणार नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज भगवान श्रीकृष्णांचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करत आहेत, की कर्मात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, आत्मज्ञानासाठी आणि स्थिर बुद्धीसाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन विचलित राहते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक इंद्रियांना आवरतो, तेव्हाच त्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकते. ही स्थिरता साधण्यासाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करणे गरजेचे आहे. इंद्रियांवर विजय मिळवल्याशिवाय प्रज्ञा स्थिर होत नाही.

अभ्यास करताना किंवा महत्त्वाचे काम करताना मोबाईल किंवा टीव्हीकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

स्थिर बुद्धी प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, मनुष्याने केवळ कर्म करू नये, तर ते 'उचित' (परिस्थितीनुसार योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) असावे. हे कर्म करताना मनात ओझे न बाळगता ते 'सप्रेम' म्हणजे अत्यंत आवडीने आणि आनंदाने करावे. तसेच, ते 'यथाविधी' म्हणजे शास्त्रोक्त पद्धतीने किंवा योग्य शिस्तीने पार पाडावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य प्रेमाने आणि अचूकतेने करतो, तेव्हा ते कर्म बंधकारक न ठरता मोक्षदायक ठरते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ उरकून टाकण्यासाठी न करता, ते काम पूर्ण निष्ठेने आणि योग्य पद्धतीने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता विषयाच्या आवडीने आणि एकाग्रतेने करावा.

भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज योग्य कर्माचे स्वरूप आणि ते करण्याची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.