🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीची व्याख्या स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना पूर्णपणे आपल्या ताब्यात ठेवले आहे, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील प्रलोभने किंवा विषयांचे आकर्षण ज्याच्या मनाला विचलित करू शकत नाही, त्यानेच खऱ्या अर्थाने स्वतःवर विजय मिळवला आहे. असा मनुष्य कोणत्याही परिस्थितीत आपली मानसिक शांती ढळू देत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला ठेवून आपले लक्ष कामावर केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रहाचा' सराव करत असतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक परिणाम स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, अज्ञान किंवा इतर चुका सुधारता येतात, परंतु ज्याच्या मनात संशय घर करतो, त्याचा अध:पात निश्चित असतो. संशय हा आत्मज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा आहे. तो माणसाची बुद्धी भ्रष्ट करतो आणि त्याला ध्येयापासून विचलित करतो. ज्याप्रमाणे एखादा रोग शरीराला पोखरतो, त्याप्रमाणे संशय मनाला आणि आत्मविश्वासाला पोखरून टाकतो, म्हणून त्याला 'घोर पाप' म्हटले आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना मनात शंका ठेवू नये. जर विद्यार्थ्याला आपल्या अभ्यासावर संशय असेल, तर तो परीक्षेत गोंधळतो. उदाहरणार्थ, जर आपण एखादा निर्णय घेतला असेल, तर त्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून कृती करावी; धरसोड वृत्ती किंवा संशय प्रगती थांबवतो.

ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा असलेल्या 'संशयाचे' भयानक स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अंतःकरणाची शुद्धता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात विलीन झाले आहे, त्याचे अंतःकरण 'निके' म्हणजे अत्यंत निर्मळ असते. अशा मनात ऐहिक विषयांची (काम, क्रोध, लोभ) सावलीही पडत नाही. ज्याप्रमाणे आरसा स्वच्छ असेल तरच त्यात स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे हे शुद्ध अंतःकरण कोणत्याही बाह्य प्रलोभनाने विटाळले जात नाही. विषयांचा स्पर्श तर दूरच, पण त्यांचे नावही तिथे टिकू शकत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपले ध्येय निश्चित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू नयेत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा निश्चय केला असेल, तर मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण त्याच्या मनात येऊ नये; हेच 'शुद्ध अंतःकरण' होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना त्याच्या अंतःकरणाच्या निर्मळतेचे वर्णन करत आहेत.