🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवान श्रीकृष्णांच्या शब्दांचे स्पष्टीकरण करताना सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो पुरुष इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाहेर काढतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियसंयम हा केवळ शारीरिक नसून तो मानसिक स्तरावर असणे आवश्यक आहे, तरच आत्मज्ञान प्राप्त होते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या प्रलोभनावर ताबा मिळवणे आणि आपले लक्ष ध्येयावर केंद्रित करणे, हे इंद्रिय निग्रहाचे उत्तम उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये त्याच्या ताब्यात आहेत, त्याचीच बुद्धी स्थिर राहते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत भयानक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, संशयापेक्षा मोठे आणि घोर पाप या जगात दुसरे कोणतेही नाही. संशय हा केवळ मनाचा एक विचार नसून तो माणसाच्या अध:पाताचे मुख्य कारण आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींनी संशयाला 'विवसी' (म्हणजेच सर्वस्व गिळून टाकणारी डाकिण किंवा राक्षसी) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे ही शक्ती समोर येईल त्या गोष्टीचा नाश करते, त्याचप्रमाणे संशय माणसाचे ज्ञान, बुद्धी, सुख आणि प्रगती यांचा पूर्णपणे नाश करतो. संशयी माणसाला ना या लोकात सुख मिळते, ना परलोकात शांती लाभते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण आपल्या क्षमतेवर किंवा जवळच्या व्यक्तींवर सतत संशय घेतला, तर आपण कधीही प्रगती करू शकणार नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने स्वतःच्या अभ्यासावर संशय घेतला, तर तो आत्मविश्वासाने परीक्षा देऊ शकणार नाही आणि अपयशी होईल.

ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजेच 'संशय' याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग यांतील अद्वैत स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व कर्मांचा त्याग आणि योग म्हणजे कर्म करणे. परंतु, ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की ज्या ठिकाणी फळाची आशा सोडली जाते (संन्यास), तिथेच कर्माचे खरे कौशल्य (योग) प्रकट होते. या दोन्ही मार्गांचे अंतिम उद्दिष्ट चित्तशुद्धी आणि आत्मज्ञान हेच असल्याने ते भिन्न नसून एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार सोडणे आणि फळाची चिंता न करणे म्हणजे संन्यास आणि योग एकत्र आणणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या ईर्ष्येने न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले सर्वोत्तम देण्यासाठी खेळणे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.