🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला जीवनाचे एक शाश्वत सत्य समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जन्म आणि मृत्यू हे सृष्टीचे अटळ नियम आहेत. ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू निश्चित आहे आणि हे सर्व 'स्वभावसिद्ध' म्हणजे निसर्गतःच घडणारे आहे. शरीराचा नाश होणे हा त्याचा धर्मच आहे. त्यामुळे जे अपरिहार्य आहे, त्याबद्दल शोक करणे किंवा सतत त्याचाच विचार करून दुःखी होणे व्यर्थ आहे. आत्म्याचे अमरत्व ओळखून देहाच्या नश्वरतेचा स्वीकार करणे हाच खरा विवेक आहे.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात आपल्या नियंत्रणाबाहेरच्या गोष्टी घडतात (उदा. एखादे नुकसान किंवा प्रिय व्यक्तीचा वियोग), तेव्हा रडत न बसता तो निसर्गाचा नियम आहे असे मानून मन शांत ठेवणे. उदाहरण: खेळात हार झाली तर दुःख करण्यापेक्षा तो खेळाचा एक भाग आहे असे स्वीकारणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला जन्म-मृत्यूच्या चक्राची अपरिहार्यता आणि निसर्गनियमांबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत वाचेच्या आणि बुद्धीच्या वैभवाचे वर्णन करतात. 'अभिनव वाग्विलास' म्हणजे शब्दांचा असा खेळ जो कधीही जुना होत नाही. 'चातुर्याचे फांस' म्हणजे तर्काची अशी गुंफण जी बुद्धीला खिळवून ठेवते. आणि 'प्रमेयाचा सुवास' म्हणजे आत्मज्ञानाचे ते सत्य जे केवळ बुद्धीलाच नाही तर अंतरात्म्यालाही सुगंधाप्रमाणे मोहित करते. हे वर्णन श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आहे.

आपण जेव्हा लोकांशी बोलतो तेव्हा आपले शब्द अर्थपूर्ण आणि समोरच्याला पटतील असे असावेत. उदाहरण: एखाद्या वक्त्याने भाषणात केवळ माहिती न देता ती रंजक पद्धतीने मांडली तर लोक ती आनंदाने ऐकतात आणि त्यातील आशय ग्रहण करतात.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आणि आध्यात्मिक ज्ञानाच्या सौंदर्याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत प्रभावी उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्मे सोडू नयेत, तर ती अगत्याने करावीत. मात्र, ती करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून द्यावी. ज्याप्रमाणे एखादे बी विस्तवात भाजले (दग्ध केले) आणि मग ते जमिनीत पेरले, तर त्यातून पुन्हा अंकुर फुटत नाही आणि ते बी संपून जाते; त्याचप्रमाणे फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म 'अकर्म' होते. असे कर्म करणाऱ्याला संसाराच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही, कारण त्या कर्माचे फळ देण्याची शक्ती नष्ट झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला बक्षीस मिळेल का?' याचा विचार करण्यापेक्षा, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यशही मिळते.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन माउली या ओवीतून करत आहेत.