🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी पाण्याचा त्याग करून जगू शकत नाही आणि पाण्यात गेल्यावरच त्याला सुरक्षितता व विश्रांती मिळते, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, असा पुरुष जेव्हा आपल्या अंतरात्म्यात लीन होतो, तेव्हाच त्याला जगातील सर्व त्रासांपासून मुक्ती मिळून 'निवांत' अवस्था प्राप्त होते. बाह्य जगातील विषय त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो, तेव्हा आपण बाहेर उपाय शोधण्यापेक्षा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा कानोसा घेतला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी मनात भीती असेल तर डोळे मिटून स्वतःवर विश्वास ठेवल्यास माशाप्रमाणे आपल्यालाही मनात शांती मिळते.

स्थितप्रज्ञाला शांती कशी लाभते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज जलचराचे उदाहरण देत आहेत.

या ओवीत अर्जुन आपली अत्यंत व्याकुळ आणि संभ्रमावस्था व्यक्त करत आहे. तो म्हणतो की, युद्धभूमीवर आपल्याच नातेवाईकांना पाहून त्याच्या मनात जो मोह निर्माण झाला आहे, त्याने त्याच्या विवेकावर पडदा टाकला आहे. अर्जुनाला त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य (धर्म) आणि वैयक्तिक भावना यांत निवड करणे कठीण जात आहे. तो श्रीकृष्णाला शरण जाऊन विनंती करतो की, माझ्यासाठी जे खरोखर हिताचे आहे ते मला सांगा, कारण मी आता स्वतःचा निर्णय घेण्यास असमर्थ आहे.

जेव्हा जीवनात दोन कठीण पर्यायांपैकी एक निवडताना गोंधळ होतो, तेव्हा अहंकार बाजूला ठेवून आपल्या गुरूचा किंवा अनुभवी व्यक्तीचा सल्ला घ्यावा. उदाहरणार्थ, करिअरच्या वळणावर निर्णय घेता येत नसेल तर तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेणे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन गोंधळलेला आहे आणि तो श्रीकृष्णाला शिष्यभावाने मार्गदर्शन मागत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले, विहित आणि योग्य कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. कर्म करणे हा आपला अधिकार आहे, पण त्या कर्माचे फळ काय मिळेल या चिंतेत किंवा आशेने कर्म करू नये. फळाची आसक्ती कर्माच्या शुद्धतेला बाधा आणते. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म 'अकर्म' होते आणि आपल्याला बंधनात टाकत नाही. कर्माचा हेतू केवळ कर्तव्यपूर्ती असावा, स्वार्थ नसावा.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, फक्त मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे शुद्ध स्वरूप स्पष्ट करतात.