🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपण संसारात आहोत, तोपर्यंत कर्म करणे टाळता येत नाही. परंतु, हेच कर्म जर आपण 'निष्काम' बुद्धीने केले, तर ते आपल्याला बंधनातून मुक्त करते. जसे नदी पार करण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण पैलतीरावर पोहोचल्यावर आपण ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच ज्ञानाची प्राप्ती झाल्यावर कर्माचा अहंकार आणि कर्माची फळे गळून पडतात. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाची चिंता न करता केवळ खेळावर लक्ष केंद्रित करावे, जेणेकरून खेळाचा आनंदही मिळेल आणि दडपणही येणार नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मानवी इंद्रिये बाह्य विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असतात, तोपर्यंत मन आणि बुद्धी कधीही स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोतात दिवा थरथरतो, त्याप्रमाणे वासनांमुळे बुद्धी चंचल होते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांना आवरतो आणि मनाला विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त करतो, तेव्हाच त्याला आत्मस्वरूपाची अढळ स्थिरता प्राप्त होते. हीच 'स्थितप्रज्ञ' होण्याची पहिली पायरी आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला बसताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांवर (इंद्रियांवर) नियंत्रण मिळवले, तरच त्यांची एकाग्रता वाढून त्यांना विषय नीट समजतो.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात सर्व नद्या पूर्ण भरून समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. त्याचप्रमाणे, स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनात अनेक विषयांच्या इच्छा निर्माण झाल्या तरी, तो त्यांच्यामुळे विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. त्याच्या ठिकाणी असलेल्या आत्मसुखामुळे बाह्य जगातील कामना त्याला बाधा पोहोचवू शकत नाहीत. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं...' या श्लोकावर आधारित आहे.

आपल्या आयुष्यात अनेक संकटे किंवा प्रलोभने येतात. अशा वेळी समुद्रासारखे शांत राहून, त्या परिस्थितीचा आपल्या मनावर परिणाम होऊ न देणे, हे या ओवीतून शिकता येते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता शांतपणे पुढचा अभ्यास करणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.