🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मार्गदर्शन करताना म्हणतात की, मनुष्याच्या मनात निर्माण होणारे सर्व संशय हे केवळ अज्ञानामुळे निर्माण होतात. हे संशय एखाद्या डोळ्यांवरील पडद्याप्रमाणे असतात, जे आपल्याला सत्य पाहण्यापासून रोखतात. या संशयाचा समूळ नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे शस्त्र वापरणे आवश्यक आहे. जेव्हा ज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा संशयाचे अंधारमय पडदे आपोआप फाटून जातात आणि मनुष्याला आपल्या कर्तव्याची स्पष्ट जाणीव होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवणे हाच त्यावरचा उपाय असतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या नवीन कामाची भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे प्रशिक्षण (ज्ञान) घेतल्यास मनातील संशय दूर होतो.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून जन्मलेला संशय आत्मज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत परमात्म्याच्या सर्वव्यापकतेचे आणि अद्वैत तत्त्वाचे वर्णन करतात. ते सांगतात की, हे दृश्य विश्व ज्या मूळ चैतन्य तत्त्वापासून (ब्रह्मापासून) उत्पन्न झाले आहे आणि ज्याच्या सत्तेने हे सर्व अनंत रूपात विस्तारले आहे, तेच तत्त्व या चराचर सृष्टीत ओतप्रोत भरलेले आहे. जसे सोन्यापासून बनवलेले विविध दागिने मुळात सोन्यानेच व्यापलेले असतात, किंवा कापसापासून बनवलेले कापड कापसानेच भरलेले असते, तसे हे संपूर्ण जग ईश्वराचेच रूप आहे. यात ईश्वराव्यतिरिक्त दुसरे काहीही नाही, हेच या ओवीचे मुख्य सार आहे.

आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात प्रत्येक माणसात, प्राण्यात आणि निसर्गाच्या प्रत्येक कणात ईश्वराचे रूप पाहायला हवे. उदाहरणार्थ, कोणाशीही वाईट वागताना किंवा निसर्गाची हानी करताना हे लक्षात ठेवावे की त्यातही तोच परमात्मा आहे, ज्यामुळे आपल्या मनात सर्वांबद्दल आदर आणि प्रेम निर्माण होईल.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत परमात्म्याचे स्वरूप हेच विश्वाचे मूळ कारण आणि आधार असल्याचे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याने स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवला आहे, असा साधक जगातील विषयांचा (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप) उपभोग घेताना त्यात अडकत नाही. त्याची इंद्रिये नैसर्गिकरित्या कार्य करतात, पण त्याच्या अंतकरणात 'राग' (आवड) आणि 'द्वेष' (नावड) हे विकार उरत नाहीत. तो बाह्य जगाशी संपर्क ठेवूनही आतून पूर्णपणे शांत आणि अलिप्त असतो. ही अवस्था प्राप्त झाल्यामुळे त्याला ईश्वरी प्रसन्नता लाभते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक गोष्टींचा आनंद घेतो. उदाहरणार्थ, जेवताना चविष्ट पदार्थाचा आनंद घ्यावा, पण तो पदार्थ मिळाला नाही तर चिडू नये किंवा त्याच्या अति आहारी जाऊ नये. आवडी-निवडीच्या पलीकडे जाऊन मन शांत ठेवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे आणि मानसिक संतुलनाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.