🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो पुरुष ज्ञानी आहे किंवा ज्याच्याकडे अधिकार आहे, त्याने आपले विहित कर्म कधीही सोडू नये. जरी त्याला स्वतःसाठी काही मिळवायचे नसले, तरी समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी त्याने शिस्तीने आणि निष्ठेने आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. जर ज्ञानी माणसाने कर्म सोडले, तर सामान्य लोकही त्याचे अनुकरण करून आळशी बनतील. समाजाचे स्वास्थ्य टिकवण्यासाठी समर्थांनी कर्माचा त्याग न करता ते अधिक चांगल्या प्रकारे करून दाखवावे लागते.

जर तुम्ही एखाद्या गटाचे प्रमुख असाल, तर तुम्ही स्वतः शिस्त पाळून इतरांसमोर उदाहरण ठेवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, शाळेच्या कॅप्टनने स्वतः कचरा उचलला तर इतर मुले त्याचे आपोआप अनुकरण करतात.

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला मार्गदर्शन करण्यासाठी स्वधर्माचे पालन का करावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी मन हे इंद्रियांच्या माध्यमातून बाह्य जगाशी जोडलेले असते. ही इंद्रिये म्हणजे जणू काही दरवाजेच आहेत, ज्यातून विषयांचे ज्ञान मनात प्रवेश करते. जेव्हा ही इंद्रिये बाह्य विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा मनात एक ओढ निर्माण होते. या ओढीलाच 'प्रवृत्ती' म्हणतात. जोपर्यंत ही प्रवृत्ती अनिर्बंध असते, तोपर्यंत मनुष्याला खरी शांती मिळत नाही. आत्मसंयम मिळवण्यासाठी या प्रवृत्तीवर विवेकाचा पहारा असणे आवश्यक आहे, हे माउली येथे सुचवत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि बाहेरून गाण्याचा आवाज येतो, तेव्हा आपले कान (इंद्रिय) त्या गाण्याकडे (विषय) ओढले जातात. हे ओळखून पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय.

इंद्रिये आणि विषय यांच्यातील संबंध आणि त्यातून निर्माण होणारी प्रवृत्ती माउली येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. जर एखाद्या मनुष्याने आपल्या इंद्रियांना मोकळे सोडले, तर ते इंद्रिय बाह्य विषयांकडे (भोगवस्तूं कडे) धाव घेतात. हे विषय सुरुवातीला सुखावह वाटले तरी ते विषासारखे घातक असतात. जो माणूस स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवत नाही, त्याचे पतन अटळ असते. जसे विष शरीराचा नाश करते, तसे विषयांची आसक्ती माणसाच्या विवेकाचा नाश करते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण अभ्यासाऐवजी सतत मोबाईल किंवा खेळाच्या आहारी गेलो (इंद्रियांवर ताबा नसणे), तर आपले शैक्षणिक नुकसान होते. म्हणून स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

भगवद्गीतेतील स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांवर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांवर ताबा नसण्याचे परिणाम सांगत आहेत.