🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णांच्या माध्यमातून साधनेतील चित्तशुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करतात. आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी अंतःकरण निर्मळ असणे आवश्यक आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला आश्वासित करतात की, मी तुला अत्यंत प्रेमाने आणि कौतुकाने असा मार्ग सांगेन ज्याने तुझे मन सर्व विकारांपासून मुक्त होऊन स्वच्छ (निकें) होईल. जेव्हा मन शुद्ध असते, तेव्हाच सत्याचे आकलन होते.

कोणतेही नवीन काम किंवा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी मन शांत आणि विचारांनी शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना मन इकडे-तिकडे भरकटू न देता एकाग्र केल्यास यश मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचा उपदेश करण्यापूर्वी त्याचे मन तयार करत आहेत आणि चित्तशुद्धीचे आश्वासन देत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करत आहेत. कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन अत्यंत व्याकुळ झाला आहे. त्याच्या चित्ताला (मनाला) जणू काही टोचल्यासारखे दुःख होत आहे. जेव्हा माणसाचे मन मोहाने ग्रासले जाते, तेव्हा त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती नष्ट होते. अर्जुनाला येथे 'स्वधर्म' (कर्तव्य) आणि 'मोह' (नातेसंबंध) यातील फरक समजेनासा झाला आहे. ही अवस्था केवळ अर्जुनाची नसून, जीवनात कठीण प्रसंगी गोंधळलेल्या प्रत्येक मानवाची असते.

जेव्हा आपण जीवनात मोठ्या संकटात असतो आणि निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा गोंधळून न जाता मार्गदर्शकाचा सल्ला घ्यावा. उदाहरण: करिअर निवडताना किंवा मोठ्या वादात पडल्यावर काय योग्य आहे हे सुचत नाही, तेव्हा शांत राहून विचार करणे गरजेचे असते.

कुरुक्षेत्रावर आपल्या स्वकीयांना पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेली व्याकुळता आणि कर्तव्याबद्दलचा गोंधळ येथे व्यक्त झाला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे मर्म समजावून सांगतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्म करतो पण त्यात त्याचा अहंकार नसतो, तेव्हा ते कर्म असूनही 'अकर्म' (बंधमुक्त) असते. याउलट, जर एखादा माणूस बाहेरून शांत बसला असेल पण मनात कर्माचे विचार घोळत असतील, तर ते अकर्म असूनही 'कर्म' ठरते. ही दृष्टी प्राप्त होणे म्हणजेच आत्मज्ञान होय. जो मनुष्य कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म ओळखतो, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञानासाठी केल्यास अभ्यासाचा ताण येत नाही आणि ते कर्म बंधमुक्त होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.