🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'नैष्कर्म्य' स्थितीचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ हातापायांनी कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. खरा कर्मत्यागी तोच आहे, जो बाहेरून सर्व कर्तव्ये पार पाडत असतानाही, अंतर्यामी 'मी हे कर्म करणारा आहे' या अहंकाराचा त्याग करतो. जो कर्माच्या फळाची अपेक्षा न धरता आणि कर्माशी स्वतःला न चिकटवता संसारात वावरतो, तोच खरा संन्यासी होय. कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहण्याची ही कला ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना, 'मी किती मोठे काम करतोय' असा गर्व न बाळगता आपले कर्तव्य आनंदाने पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाचा अहंकार न धरता केवळ खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे.

चौथ्या अध्यायात श्रीकृष्ण कर्माचे आणि ज्ञानाचे दिव्य स्वरूप सांगत आहेत. येथे ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत जिने कर्म करत असतानाही कर्माच्या बंधनातून मुक्तता मिळवली आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करत आहेत. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या वेगवेगळ्या दिशांनी आणि वेगवेगळ्या वेगाने वाहत येतात, पण एकदा का त्या समुद्राला मिळाल्या की त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व, नाव आणि वेग संपतो; त्या केवळ समुद्रच बनतात. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याचे 'मी'पण किंवा अहंकार पूर्णपणे गळून पडतो. तो व्यक्ती आणि विश्व यांच्यातील द्वैत विसरून परब्रह्माशी एकरूप होतो. हीच खरी संन्यास किंवा योगाची परिपक्व अवस्था आहे जिथे भक्त आणि भगवंत एकच होतात.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या ध्येयासाठी किंवा समाजाच्या कल्याणासाठी काम करतो, तेव्हा आपला वैयक्तिक अहंकार बाजूला ठेवून त्या कार्याशी एकरूप होणे म्हणजे या तत्त्वाचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, संघात खेळताना स्वतःच्या वैयक्तिक विक्रमापेक्षा संघाच्या विजयाला महत्त्व देणे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मुक्तीच्या त्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत, जिथे जीवात्मा हा परमात्म्याशी एकरूप होतो आणि त्याचे वेगळेपण संपते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून साधकाला इंद्रिय निग्रहाचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि त्याला भ्रमाचा (भ्रांतीचा) विळखा पडतो. जर अर्जुनाने (किंवा कोणत्याही साधकाने) जाणीवपूर्वक आपल्या इंद्रियांवर संयम मिळवला, तर अज्ञानामुळे निर्माण झालेली विषयांची ओढ किंवा वासना आपोआप नष्ट होते. हे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेले पहिले पाऊल आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे 'इंद्रिय दमन' आहे. यामुळे ध्येय साध्य करणे सोपे होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनःशांती आणि स्पष्टतेसाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.