🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये बाह्य विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. इंद्रिये जेव्हा विषयांकडे धावणे थांबवतात, तेव्हाच चित्त अंतर्मुख होऊन परमात्म्याशी एकरूप होते. हा इंद्रियनिग्रह केवळ बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात झालेला विवेकपूर्ण संयम आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे बोलण्यापासून स्वतःला रोखतो किंवा अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचे आकर्षण टाळतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा वापर करतो. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनावर ताबा ठेवून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये विषयांकडून खेचून घेतली जातात, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते.

या ओवीमध्ये श्री ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. 'वोखरा' या शब्दाचा अर्थ अत्यंत वाईट किंवा घातक असा आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, हा जो तुला शोक आणि मोह झाला आहे, तो तुझ्या विवेकाला ग्रासणारा आहे. तू 'धनुर्धर' आहेस, म्हणजे तू पराक्रमी आहेस, मग अशा मोहाच्या आहारी जाणे तुला शोभत नाही. बाह्य जगातील नातेसंबंध आणि मृत्यूच्या भयापेक्षा तू तुझ्या अंतरात्म्यात डोकावून बघ (अंतरा-माझि निजें). जेव्हा तू अंतर्मुख होऊन विचार करशील, तेव्हा तुला समजेल की आत्मा अमर आहे आणि हा मोह व्यर्थ आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या समस्येमुळे गोंधळून जातो किंवा भावनेच्या भरात चुकीचा निर्णय घेऊ लागतो, तेव्हा हा श्लोक आपल्याला शांत होऊन स्वतःच्या मनाचा आवाज ऐकण्यास प्रवृत्त करतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अपयशामुळे खचून न जाता, 'हा तात्पुरता मोह आहे' असे समजून पुन्हा आत्मविश्वासाने प्रयत्न करणे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन मोहाने ग्रासला गेला आहे, त्याला या स्थितीतून बाहेर काढण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला अंतर्मुख होण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःहून कर्माची निवड करण्यापेक्षा, परिस्थितीनुसार आणि काळानुसार जे विहित कर्तव्य (उचित कर्म) आपल्या वाट्याला येते, तेच ईश्वरी आज्ञा मानून स्वीकारावे. 'अचुंबित' या शब्दाचा अर्थ असा की, त्या कर्मात कोणतीही त्रुटी न ठेवता, आळस न करता आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता ते पूर्ण निष्ठेने पार पाडावे. हेच सहज कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज भासली, तर ते तुमचे त्या वेळचे 'प्राप्त कर्म' आहे. ते टाळण्याऐवजी पूर्ण क्षमतेने मदत करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

निष्काम कर्मयोगाचे विवेचन करताना, ज्ञानेश्वर महाराज व्यक्तीने आपली नैसर्गिक कर्तव्ये कशी पार पाडावीत, हे स्पष्ट करत आहेत.