🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडी-निवडीनुसार कर्म निवडण्यापेक्षा, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्राला धरून आहे आणि जे 'अवसरेंकरूनि' म्हणजे परिस्थितीनुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, तेच आपले कर्तव्य मानून करावे. महत्त्वाचे म्हणजे हे कर्म करताना मनात कोणताही 'हेतू' (फळाची आशा) नसावा. जेव्हा आपण निरपेक्ष भावनेने आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर चित्तशुद्धीला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या अट्टाहासापेक्षा (फळाची आशा), ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून अभ्यास करणे म्हणजे 'अहेतुक' कर्म होय.

अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे स्वरूप आणि ते करण्याची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रोत्यांना नम्रपणे पण आत्मविश्वासाने आवाहन करत आहेत. ते म्हणतात की, जर तुम्ही तुमचे चित्त एकाग्र करून या निरूपणाकडे लक्ष दिले, तर तुम्हाला आत्मिक आणि ऐहिक अशा सर्व प्रकारच्या सुखांची प्राप्ती होईल. ही केवळ एक विनंती नसून ती महाराजांची 'प्रतिज्ञा' आहे. ज्ञानेश्वरीतील ज्ञान ग्रहण करण्यासाठी 'अवधान' (एकाग्रता) ही पहिली पायरी आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही कार्य यशस्वी करण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना जर विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष विषयावर केंद्रित केले, तर त्यांना तो विषय उत्तम समजतो आणि यशाचा आनंद मिळतो.

ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना या ग्रंथाचे महत्त्व सांगताना त्यांचे लक्ष वेधून घेत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचे आचरण करूनही त्यातील 'कर्तेपणा' जाळून टाकतो. तो शरीराने कर्मे करतो, पण मनाने तो कर्माच्या फळापासून मुक्त असतो. अशा प्रकारे कर्मात असूनही जो अकर्माची स्थिती अनुभवतो, तोच खरा डोळस किंवा ज्ञानी होय. हे कर्माचे मर्म समजणे म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर तो कर्माच्या ओझ्यापासून मुक्त राहतो.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञानी मनुष्य कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.