🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कधीही सोडू नये. 'उचित कर्म' म्हणजे असे कार्य जे शास्त्राला धरून आहे आणि ज्यामुळे कोणाचेही अहित होत नाही. असे कर्म केवळ कर्तव्य म्हणून न करता, ते अत्यंत आवडीने आणि प्रेमाने (सप्रेम) केले पाहिजे. तसेच, त्यात खंड पडू न देता ते सातत्याने (निरंतर) करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे केलेले निष्काम कर्मच मनुष्याला मोक्षाप्रत किंवा परम धर्माप्रत घेऊन जाते.

आपल्या दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुणांसाठी न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या आवडीने आणि रोज न चुकता करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे योग्य कर्माचे आचरण कसे करावे हे स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेतील कर्माच्या गहन सिद्धांताचे स्पष्टीकरण देतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही आपण कर्ता नाही या भावनेने (अकर्म) राहतो आणि काहीही न करता बसलेला असतानाही मनात चाललेल्या विचारांचे (कर्म) भान ठेवतो, तोच खरा आत्मज्ञानी आहे. हे कर्माचे गुपित किंवा मर्म ज्याला उमजले, तोच संसारातून मुक्त होतो आणि त्यालाच खरा 'पुरुष' किंवा ज्ञानी म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ निकालाची चिंता न करता अभ्यासात पूर्णपणे मग्न होणे हे कर्मातील अकर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गुपिताचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशय हा अज्ञानाचा पुत्र आहे. जेव्हा माणसाला स्वतःच्या स्वरूपाचे किंवा सत्याचे ज्ञान नसते, तेव्हाच मनात शंका निर्माण होतात. हा संशय एखाद्या वृक्षाप्रमाणे हृदयात आपली मुळे घट्ट रोवतो, ज्यामुळे माणसाची निर्णयक्षमता नष्ट होते. यावर एकमेव उपाय म्हणजे 'ज्ञान'. आत्मज्ञानाचे शस्त्र वापरून या संशयाचा समूळ नाश करणे आवश्यक आहे. एकदा का ज्ञानाचा प्रकाश पडला की संशयाचा अंधार आपोआप नाहीसा होतो आणि मनुष्य आपल्या कर्तव्यासाठी सज्ज होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचा सखोल अभ्यास करून ती शंका दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवल्यास आत्मविश्वास वाढतो आणि भीती नष्ट होते.

अज्ञानामुळे निर्माण झालेला संशय हा प्रगतीतील अडथळा आहे, हे सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला तो नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.