🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) संपर्कात आला तरी त्याचे वैराग्य ढळत नाही. सामान्यतः इंद्रिये विषयांकडे धाव घेतात आणि माणसाला मोहात पाडतात, परंतु आत्मसंयमी पुरुषाची इंद्रिये त्याच्या नियंत्रणात असतात. जरी ती इंद्रिये नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार विषयांमध्ये वावरली, तरी त्या पुरुषाच्या मनात राग (आसक्ती) किंवा द्वेष निर्माण होत नाही. तो या द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्यामुळे त्याचे मानसिक संतुलन आणि शांती अबाधित राहते.

दैनंदिन जीवनात, आपण सोशल मीडिया किंवा चविष्ट पदार्थांच्या सानिध्यात असतानाही, जर आपण आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करू शकलो आणि त्या गोष्टींच्या आहारी गेलो नाही, तर आपण या ओवीचा अर्थ जगत आहोत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही तो न वापरणे हा एक प्रकारचा इंद्रिय संयम आहे.

आत्मसंयमी पुरुष विषयांच्या सानिध्यात राहूनही कसा अलिप्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी बुद्धी अनेकदा शास्त्रांच्या, विधी-निषेधांच्या आणि शब्दांच्या गुंतागुंतीत (वागोजाळी) अडकलेली असते. जोपर्यंत बुद्धी या बाह्य ज्ञानाच्या गोंधळात असते, तोपर्यंत तिला आत्मसाक्षात्कार होत नाही. जेव्हा ही बुद्धी सर्व संभ्रमातून मुक्त होऊन, निश्चल होऊन परमात्म्याच्या स्वरूपात (समाधीमध्ये) स्थिर होते, तेव्हाच साधकाला खऱ्या अर्थाने 'योग' प्राप्त होतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ माहिती नसून प्रत्यक्ष अनुभव असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांची मते आणि माहितीच्या ओझ्याखाली दबलेले असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, मन शांत करून स्वतःच्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी अनेक पुस्तके वाचून गोंधळण्यापेक्षा मूळ संकल्पना समजून घेऊन मन शांत ठेवणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की बुद्धी कधी आणि कशी स्थिर होऊन योगाची प्राप्ती करून देते.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याच्या जीवनात कितीही मोठे दुःख आले तरी त्याच्या मुखातून कधीही खेदाचे शब्द बाहेर पडत नाहीत. तो परिस्थितीला दोष देत नाही. त्याचप्रमाणे, अनुकूल परिस्थिती किंवा सुख प्राप्त झाले असता तो आनंदाने उन्मत्त होत नाही किंवा अहंकारी बनत नाही. सुख आणि दुःख या दोन्ही द्वंद्वांमध्ये त्याचे मन अत्यंत स्थिर आणि शांत असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला परीक्षेत कमी गुण मिळतात तेव्हा रडत न बसणे आणि खूप यश मिळाले तरी हवेत न उडणे, म्हणजेच मनाचा समतोल राखणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली या ओवीतून सुख-दुःखातील अलिप्तता स्पष्ट करतात.