🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष देहाने कर्मे करत असतानाही त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेले कर्म फळ देण्यास किंवा बंधनास कारणीभूत ठरत नाही. त्याची सर्व शारीरिक हालचाल ही केवळ लोकसंग्रहासाठी असते, पण ती कर्माच्या श्रेणीत येत नाही कारण त्यात आसक्ती नसते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास त्यांना अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरले आहे आणि त्यांच्यावर विजय मिळवला आहे, तोच ज्ञानी पुरुष होय. असा पुरुष केवळ स्वतःवरच नियंत्रण मिळवत नाही, तर त्याचे आत्मबळ इतके वाढते की बाह्य जग त्याच्या प्रभावाखाली येते. इंद्रियनिग्रह हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा खेळाकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे आपली प्रगती होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगत आहेत. एखादा ज्ञानी पुरुष जगातील विषयांचा (भोग) स्वीकार करतो, पण त्याचे मन त्या विषयांत गुंतत नाही. तो पूर्णपणे अलिप्त असतो. जसा मासा किंवा इतर जलचर पाण्यात सतत वावरतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते ओले होत नाहीत, तसाच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून आणि विकारांपासून मुक्त असतो. त्याचे अंतःकरण विषयांच्या स्पर्शाने मलीन होत नाही.

आपण समाजात वावरताना अनेक सुख-सोयींचा वापर करतो, पण त्यांचे व्यसन लागू देऊ नये. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो गरजेपुरता वापरावा, त्यात तासनतास अडकून स्वतःचे मानसिक आरोग्य बिघडू देऊ नये.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज तो संसारात राहूनही कसा अलिप्त राहतो हे स्पष्ट करत आहेत.