🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे खरे वैराग्य नव्हे. एखादा आजारी माणूस किंवा उपवास करणारा माणूस अन्नापासून दूर राहतो, पण त्याच्या मनात अन्नाची चव घेण्याची इच्छा (रस) कायम असते. जोपर्यंत साधकाला परब्रह्माचा अनुभव येत नाही, तोपर्यंत विषयांची ही सूक्ष्म ओढ किंवा गोडी मनातून जात नाही. जेव्हा आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हाच ही विषयांची आसक्ती मुळासकट नष्ट होते. इंद्रियांना बळजबरीने रोखणे ही तात्पुरती अवस्था आहे, पण परमात्म्याचा आनंद मिळणे ही कायमस्वरूपी निवृत्ती आहे.

एखादी वाईट सवय सोडताना फक्त ती कृती थांबवून चालत नाही, तर मनातून त्याबद्दलची ओढ कमी करणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी मोबाईल बाजूला ठेवला तरी मन त्यातच असेल तर उपयोग नाही; जेव्हा अभ्यासातील गोडी समजेल, तेव्हाच मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होईल.

इंद्रियांचे दमन आणि मनातील सूक्ष्म आसक्ती यातील फरक स्पष्ट करताना माऊली हे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (कर्तव्य) पार पाडले पाहिजे. जर ते कर्म शास्त्राला धरून असेल आणि त्याने कोणाचे अहित होत नसेल (अधर्म नसेल), तर त्या कर्माच्या फळाचा किंवा त्यातील गूढ अर्थाचा (वर्म) जास्त विचार न करता ते निष्ठेने करावे. कर्मातच ईश्वर आहे, हे समजून कर्तव्यदक्ष राहणे हाच खरा मार्ग आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल किंवा अभ्यासाचा फायदा काय होईल, या विचारात वेळ घालवण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे' हे आपले कर्तव्य आहे असे समजून मन लावून अभ्यास करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याचे पालन कसे करावे हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले जे 'उचित कर्म' (योग्य कर्तव्य) आहे, ते कधीही टाळू नये. हे कर्म करताना ते केवळ ओझे म्हणून न करता 'सप्रेम' म्हणजे अत्यंत आवडीने आणि निष्ठेने करावे. तसेच ते 'यथाविधी' म्हणजे शास्त्राने किंवा नियमांनी सांगितलेल्या योग्य पद्धतीनेच करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य अशा प्रकारे पार पाडतो, तेव्हाच आपल्याला 'परम धर्म' म्हणजे आध्यात्मिक उन्नती आणि ईश्वरी कृपा प्राप्त होते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म कौशल्याने आणि शुद्ध भावनेने करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे टाळण्यापेक्षा ती अधिक चांगल्या प्रकारे कशी होतील याकडे लक्ष दिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या आवडीने आणि नियोजित पद्धतीने (वेळापत्रकानुसार) करावा.

आपले कर्तव्य योग्य भावनेने केल्यास आध्यात्मिक पूर्णत्व कसे मिळते, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.