🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या सत्याचा बोध झाल्यावर शोक करणे निरर्थक आहे. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात या विवेकाचा विचार करावा. जेव्हा मनुष्याला हे समजते की आत्मा कधीही मरत नाही, तेव्हा मृत्यूचे भय आणि त्याबद्दलचा शोक मावळतो. हा केवळ तात्त्विक विचार नसून जीवनातील कठीण प्रसंगात स्थिर राहण्यासाठी दिलेला एक मानसिक आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी 'हे कायमस्वरूपी नाही' असा विचार केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरणार्थ: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास रडत न बसता, 'पुढच्या वेळी अधिक मेहनत घेईन' असा विचार करणे म्हणजे विवेकाने वागणे होय.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला शोक सोडून विवेकाने वागण्याचा सल्ला देत आहेत, असे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला सांगतात की, फळाची आशा सोडून कर्म करणे हाच खरा संन्यास आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या फळावरचा आपला अधिकार सोडून देते, तेव्हा त्या कर्माचे परिणाम (पाप किंवा पुण्य) त्याला चिकटत नाहीत. हेच आत्मज्ञानाचे आणि मुक्तीचे खरे लक्षण आहे. संन्यास म्हणजे कर्म सोडणे नव्हे, तर कर्मातील अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या फळाचे बंधन कसे तोडावे आणि खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप काय आहे, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म पूर्णपणे सोडणे कोणालाही शक्य नाही, परंतु कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाता येते. जसे पाणी ओलांडण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण ध्येय हे तीरावर पोहोचणे असते, नावेवर बसून राहणे नाही. तसेच, विहित कर्मे (स्वधर्म) करत राहिल्याने चित्तशुद्धी होते आणि शेवटी मनुष्य 'नैष्कर्म्य' स्थितीला पोहोचतो. एकदा आत्मज्ञान झाले की कर्माचे ओझे किंवा त्याचे फळ माणसाला चिकटत नाही, म्हणजेच कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग होतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करणे हे एक कर्म आहे. परीक्षेचा निकाल मिळवण्यासाठी (तीर गाठण्यासाठी) अभ्यास (नाव) करणे आवश्यक आहे, पण एकदा ज्ञान प्राप्त झाले की केवळ अभ्यासाच्या ओझ्याखाली न दबून त्या ज्ञानाचा वापर जीवनात करणे महत्त्वाचे आहे. कर्मात अडकून न पडता ध्येयाकडे लक्ष द्यावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे नावेच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.