🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रोत्यांना नम्रपणे पण आत्मविश्वासाने आवाहन करत आहेत. ते म्हणतात की, जर तुम्ही तुमचे चित्त एकाग्र करून या निरूपणाकडे लक्ष दिले, तर तुम्हाला आत्मिक आणि ऐहिक अशा सर्व प्रकारच्या सुखांची प्राप्ती होईल. ही केवळ एक विनंती नसून ती महाराजांची 'प्रतिज्ञा' आहे. ज्ञानेश्वरीतील ज्ञान ग्रहण करण्यासाठी 'अवधान' (एकाग्रता) ही पहिली पायरी आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही कार्य यशस्वी करण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना जर विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष विषयावर केंद्रित केले, तर त्यांना तो विषय उत्तम समजतो आणि यशाचा आनंद मिळतो.

ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना या ग्रंथाचे महत्त्व सांगताना त्यांचे लक्ष वेधून घेत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार नव्हे, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडतो, तेव्हाच आपण कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊ शकतो आणि कर्माचे बंधन आपल्याला बाधत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, क्रिकेट खेळताना खेळाडूने केवळ चेंडूवर लक्ष केंद्रित करावे, विजयाच्या विचाराने दडपण घेऊ नये.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत की कर्म कसे करावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक आपल्या मनातील सर्व वासना आणि अहंकाराचा पूर्णपणे त्याग करतो, तेव्हा त्याला एक 'नि:सीम' म्हणजे सीमा नसलेली शांती मिळते. ही शांती केवळ तात्पुरती नसते, तर ती मनाचा स्थायी भाव (मनोधर्म) बनते. अशा स्थितीत पोहोचलेली व्यक्ती आणि परब्रह्म यांच्यात कोणताही फरक उरत नाही. तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर सागरच होते, तसाच हा ज्ञानी पुरुष स्वतःच परब्रह्म होऊन त्या आनंदाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कोणतेही काम 'मी केले' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची अपेक्षा न करता करतो, तेव्हा आपल्याला खरी मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे प्रदर्शन न करणे हीच खरी नि:स्वार्थी वृत्ती आहे.

हा श्लोक 'ब्राह्मी स्थिती'चे वर्णन करतो, जिथे साधक सर्व द्वैत सोडून परमात्म्याशी एकरूप होतो.