🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत अर्जुनाला युद्धभूमीवर कोण कोण दिसत आहे याचे सविस्तर वर्णन आहे. अर्जुनाने केवळ सैन्य पाहिले नाही, तर त्याने आपल्या आयुष्यातील महत्त्वाच्या व्यक्तींना पाहिले. यात त्याचे गुरु (द्रोणाचार्य, कृपाचार्य), त्याचे धाकटे भाऊ, काका आणि इतर आदरणीय वडीलधारी मंडळी होती. आपल्याच कुटुंबातील आणि आदरणीय व्यक्तींविरुद्ध शस्त्र उचलावे लागणार, या विचाराने अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची ही पार्श्वभूमी आहे.

आपल्या आयुष्यात अनेकदा आपल्याला अशा लोकांशी वैचारिक संघर्ष करावा लागतो ज्यांचा आपण आदर करतो. अशा वेळी नात्यातील ओलावा आणि कर्तव्याची जाणीव यात संतुलन राखणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, जर घरातील मोठ्या व्यक्तीकडून काही चूक होत असेल, तर आदराने पण ठामपणे आपली बाजू मांडणे.

युद्धभूमीवर अर्जुनाला आपले गुरु, काका आणि वडीलधारी मंडळी दिसतात, ज्यामुळे त्याच्या मनातील द्वंद्व अधिक तीव्र होते.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो कर्माच्या फळाशी किंवा कर्माच्या प्रक्रियेशी स्वतःला बांधून घेत नाही. यासाठी सूर्याचे उत्तम उदाहरण दिले आहे. सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, पण तो त्या प्रकाशाच्या गुण-दोषांनी किंवा क्रियेने प्रभावित होत नाही. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी व्यक्तीची कर्मे ही केवळ नैसर्गिक क्रिया असतात, त्यात कर्तेपणाचा अभिमान नसतो. ती कर्मे करूनही तो अकर्ताच राहतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी किती कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास आपल्याला मानसिक ताण जाणवणार नाही. उदाहरण: आई मुलासाठी जेवण बनवते, तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, त्यात 'मी उपकार करतेय' अशी भावना नसते.

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे अपरिहार्य आहे, परंतु कर्माच्या बंधनातून सुटण्यासाठी कर्म सोडून चालत नाही. उलट, कर्म करत असतानाच 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे, हीच खरी कर्मातून मुक्त होण्याची 'युक्ती' आहे. ज्याप्रमाणे नौकेच्या साहाय्याने पाणी ओलांडले जाते, त्याचप्रमाणे कर्माच्या साहाय्यानेच (निष्ककाम कर्माने) कर्माचे बंधन तोडता येते, हे गुपित येथे उलगडले आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना, केवळ निकालाची चिंता न करता पूर्ण एकाग्रतेने अभ्यास करणे आणि आपले कर्तव्य पार पाडणे, हे या युक्तीचे उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची गुप्त युक्ती समजावून सांगत आहेत.