🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करत आहेत की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे कोणतेही कारण उरलेले नाही. मनातील संभ्रम (झकविली) झटकून टाकणे आवश्यक आहे. अज्ञानामुळे निर्माण झालेली ही व्याकुळता किंवा दुःख पूर्णपणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने सत्याचा स्वीकार करून कर्तव्याला सामोरे जावे, असे येथे सुचवले आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या अपयशाने किंवा संकटाने खचून जातो, तेव्हा रडत बसण्यापेक्षा त्या परिस्थितीचा स्वीकार करून पुढे जाणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले म्हणून रडत बसण्यापेक्षा, पुढच्या वेळी अधिक चांगला अभ्यास करण्याचा निर्धार करणे म्हणजे 'वृथा उद्वेग' सोडणे होय.

आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या मनातील गोंधळ दूर करून व्यर्थ शोक थांबवण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सांख्य (संन्यास) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग नसून एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे दोन हात असतात, तसेच हे दोन मार्ग आहेत. अज्ञानी लोक, ज्यांना आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नाही, त्यांना बाह्य कृतींवरून हे मार्ग वेगळे वाटतात. परंतु ज्ञानी पुरुषाला हे उमजते की कर्माचा त्याग करणे आणि फलाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे, या दोन्ही गोष्टींचे फळ एकच आहे - ते म्हणजे मोक्ष.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम फळासाठी करत नाही तर माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' ही भावना ठेवणे म्हणजे योग आणि संन्यास यांचा संगम होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची अति चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अद्वैत (एकता) स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले योग्य (उचित) आणि शास्त्राने विहित केलेले कर्तव्य कर्मच केले पाहिजे. हे कर्म करताना मनात कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता, ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. फळाचा त्याग करणे म्हणजे कर्माचा त्याग करणे नव्हे, तर कर्माच्या परिणामांवरील आसक्ती सोडणे होय. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून कर्मावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म अधिक शुद्ध आणि प्रभावी होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना निकालाची चिंता करण्याऐवजी कामाच्या दर्जावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'फळत्याग' करून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्याचे स्पष्टीकरण देतात की मनुष्याने कर्म कसे करावे.