सोमवार, 06 डिसेंबर 2032
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 45

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

म्हणोनि संन्यासी तोचि जाणावा । जो न मनीं द्वेषु न धरी हेवा । आणि कांहींच न वांछावा । तोचि नित्य संन्यासी ॥

"Therefore, know him alone to be a Sanyasi, who neither hates nor envies in his mind, and desires nothing; he is the eternal Sanyasi."

संन्यासी Noun
Sanyasi
त्यागी किंवा विरक्त पुरुष
Renunciant or Monk
द्वेषु Noun
Dveshu
तिरस्कार किंवा राग
Hatred or animosity
हेवा Noun
Heva
मत्सर किंवा ईर्ष्या
Envy or jealousy
वांछावा Verb
Vanchhava
इच्छा करणे किंवा हाव धरणे
To desire or crave
नित्य Adjective
Nitya
नेहमीचा किंवा शाश्वत
Eternal or constant

💡 अर्थ

ज्याला कोणाबद्दलही द्वेष वाटत नाही, जो कोणाचा मत्सर करत नाही आणि ज्याच्या मनात कोणतीही भौतिक इच्छा उरलेली नाही, त्यालाच खरा आणि कायमचा संन्यासी समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडणे किंवा भगवी वस्त्रे धारण करणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याचे मन द्वेष आणि हेवा (मत्सर) यांपासून मुक्त झाले आहे आणि ज्याला कशाचीही हाव उरलेली नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' होय. असा मनुष्य संसारात राहूनही बंधमुक्त असतो, कारण त्याचे चित्त स्थिर असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण आपल्या सहकाऱ्याच्या किंवा मित्राच्या प्रगतीचा हेवा न करता आपले काम प्रामाणिकपणे करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत दुसऱ्याला जास्त गुण मिळाले म्हणून त्याचा द्वेष न करता स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

खरा संन्यास म्हणजे काय आणि तो मनाच्या पातळीवर कसा असावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 110

म्हणौनि स्वधर्मु जो विहितु । तोचि अनुष्ठिजे उचितु । जैसा मार्गु हा सुगतु । सांडूं नये ॥ ११० ॥

"Therefore, perform the duty that is ordained; for just as a good path should not be abandoned, so should one's duty be followed."

स्वधर्मु Noun
svadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
one's own duty
विहितु Adjective
vihitu
शास्त्राने सांगितलेले
prescribed
अनुष्ठिजे Verb
anuṣṭhijē
आचरण करावे
should be practiced
सुगतु Adjective
sugatu
चांगला किंवा सोपा
good or easy
सांडूं Verb
sāṇḍūṃ
सोडणे किंवा त्यागणे
to abandon

💡 अर्थ

म्हणून आपल्याला नेमून दिलेले आपले कर्तव्य (स्वधर्म) योग्य रीतीने पार पाडावे. जसा एखादा चांगला आणि सरळ रस्ता सोडू नये, तसेच आपले कर्तव्य कधीही सोडू नये.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येकाला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि अधिकारानुसार काही कर्तव्ये नेमून दिलेली असतात. या कर्तव्यांचे पालन करणे म्हणजेच 'स्वधर्म' होय. हा स्वधर्म आचरण्यास सोपा आणि कल्याणकारी असतो. ज्याप्रमाणे प्रवासात एखादा सुरक्षित आणि परिचित मार्ग सोडून आडमार्गाला लागल्यास संकट ओढवू शकते, त्याचप्रमाणे स्वधर्म सोडून परधर्माचे (दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे) अनुकरण करणे घातक ठरू शकते. म्हणून, विहित कर्माचे निष्काम भावनेने आचरण करणे हाच मोक्षाचा सुलभ मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास करणे किंवा नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हाच त्यांचा स्वधर्म आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीचे मार्ग न शोधता नियमित अभ्यास करणे हाच 'सुगत मार्ग' (योग्य मार्ग) आहे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनुष्याला त्याच्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करण्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 33

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मणः ॥

तरी उचित आणि विहित । जेणे होइजे स्वानंदाप्रत । ते कर्म काय निरुत । न कळावे तुला ॥

"Therefore, that which is appropriate and prescribed, and which leads to self-bliss—should that action not be clearly known to you?"

उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा रास्त
Appropriate or proper
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने सांगितलेले किंवा कर्तव्य
Prescribed or ordained duty
स्वानंदाप्रत Noun
Svanandaprat
आत्मसुखाकडे
Towards the bliss of the self
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action or duty
निरुत Adverb
Niruta
निश्चितपणे
Certainly or definitely
कळावे Verb
Kalave
समजावे
Should be known

💡 अर्थ

अरे अर्जुना, जे कर्म योग्य आहे आणि जे शास्त्राने कर्तव्य म्हणून सांगितले आहे, ज्या कर्मामुळे आत्मसुख मिळते, ते कर्म तुला निश्चितपणे समजू नये का?

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ कोणतेही कर्म करू नये, तर जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (कर्तव्य म्हणून नेमून दिलेले) आहे तेच करावे. अशा कर्माचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते माणसाला संसारात अडकवत नाही, तर 'स्वानंद' म्हणजे आत्मिक समाधान मिळवून देते. मोक्षाचा मार्ग हा कर्माचा त्याग करण्यात नसून, फळाची आशा न ठेवता योग्य कर्म करण्यात आहे. हे कर्म कसे ओळखावे आणि ते का करावे, याचे मार्गदर्शन माऊली येथे करत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो. पण ती कामे करताना ती 'उचित' आहेत का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करणे हे विद्यार्थ्याचे विहित कर्म आहे. ते ओझे न मानता मनापासून केल्यास केवळ यशच मिळत नाही, तर आत्मिक समाधानही मिळते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्म करण्याचे महत्त्व आणि त्यातून मिळणारा आनंद याबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा