🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे रहस्य सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे पूर्णपणे थांबवणे शक्य नाही, परंतु कर्मात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे सुटावे, ही एक 'युक्ती' किंवा कला आहे. ज्याप्रमाणे शरीरात रुतलेला काटा काढण्यासाठी दुसऱ्या काट्याचा वापर केला जातो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच (निःस्वार्थ कर्माने) कर्माचे फळ किंवा आसक्ती सोडता येते. ही युक्ती समजली की मनुष्य संसारात राहूनही मुक्त राहू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने काम करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता कुटुंबाप्रती सेवा म्हणून केल्यास मनाला शांती मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्मातून मुक्त होण्याची सोपी युक्ती स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. ते म्हणतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा हे ज्ञान बुद्धीच्या पलीकडे जाऊन अंतःकरणात (मनात) पूर्णपणे ठसते किंवा अनुभवले जाते, तेव्हाच ते 'निके' म्हणजे शुद्ध आणि फलदायी ठरते. हे ज्ञान मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधकारातून बाहेर काढते आणि त्याला सत्याची ओळख करून देते.

केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवून उपयोग नसतो, तर ते आपल्या मनात रुजले पाहिजे. उदाहरणार्थ, 'नेहमी खरे बोलावे' हे केवळ वाचून चालत नाही, तर ते मनापासून पटले की माणूस आपोआप सत्याने वागू लागतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत की ज्ञान अंतःकरणात ठसणे आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्त्वाचे किंवा 'सत्य' वस्तूचे लक्षण सांगतात. जे खरोखर अस्तित्वात आहे (सत्), त्याला जन्म-मृत्यू नसतो, म्हणजेच त्याचे येणे-जाणे नसते. भौतिक गोष्टींप्रमाणे त्यात वाढ होत नाही किंवा काळानुसार ते क्षीण होत नाही. जे काळाच्या पलीकडे आहे आणि ज्याचा कधीही नाश होत नाही, त्यालाच ब्रह्म किंवा आत्मतत्त्व म्हणतात. हे गुपित केवळ आत्मज्ञानी पुरुषांनाच उमजते, कारण त्यांनी दृश्य जगाच्या पलीकडे असलेल्या शाश्वत सत्याचा अनुभव घेतलेला असतो.

आपल्या आयुष्यात परिस्थिती सतत बदलत असते, कधी सुख येते तर कधी दुःख. पण आपल्यातील आत्मशक्ती ही स्थिर असते. उदाहरणार्थ, समुद्रावर लाटा येतात आणि जातात, पण समुद्र तोच राहतो. तसेच, बाह्य संकटात डगमगून न जाता आपल्यातील अविनाशी धैर्यावर विश्वास ठेवावा.

भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायातील १६ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माऊली अविनाशी तत्त्वाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.