🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे सूर्याचे प्रतिबिंब पाण्यात पडते, तेव्हा सूर्य पाण्यात असल्यासारखा वाटतो, परंतु पाणी सूर्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला ओले करू शकत नाही; त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष सर्व प्रकारची कर्मे करत असतानाही त्या कर्मांच्या फळांपासून किंवा दोषांपासून पूर्णपणे अलिप्त असतो. त्याचे शरीर कर्मात गुंतलेले असले तरी त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले कर्तव्य पूर्ण निष्ठेने करावे, पण त्या कामाच्या यशापयशाचा अहंकार किंवा अतिदुःख मानू नये. उदाहरणार्थ, खेळताना पूर्ण ताकदीने खेळावे, पण हार किंवा जीत मनाला लावून घेऊ नये.

संसारात राहून कर्मे करत असतानाही ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अवस्थेचे सखोल वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानात रममाण होतो, तेव्हा त्याची इंद्रिये बाह्य जगातील विषयांपासून पूर्णपणे अलिप्त होतात. ही अलिप्तता इतकी पराकोटीची असते की, केवळ विषयांचा उपभोग घेणेच नव्हे, तर त्या विषयांचे नाव जरी कानावर पडले तरी त्याच्या मनात कोणताही विकार किंवा ओढ निर्माण होत नाही. ही अवस्था कोणत्याही दडपणाखाली नसून ती 'स्वभावतः' म्हणजे नैसर्गिक झालेली असते. जसा एखादा जागा झालेला माणूस स्वप्नातील गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष सांसारिक मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करताना आजूबाजूच्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींकडे (उदा. मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा गप्पा) दुर्लक्ष करण्याची सवय लावावी. जेव्हा आपल्याला त्या गोष्टींचे अस्तित्वही जाणवेनासे होईल, तेव्हा आपण आपल्या कामात यशस्वी होऊ शकतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियनिग्रहाची पराकाष्ठा ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म किंवा गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत) कर्तव्य आहे, तेच करावे. फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्माचे पालन करणे, हेच मनुष्याला खऱ्या आणि शाश्वत सुखाकडे घेऊन जाणारे वर्म आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म कौशल्याने आणि कर्तव्य भावनेने करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ आवडीचे विषय न वाचता सर्व विषयांचा (विहित अभ्यास) प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे. शॉर्टकट न शोधता कष्टाने अभ्यास करणे हेच भविष्यातील यशाचे आणि सुखाचे वर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या सुखाचे रहस्य सांगताना स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.