🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्या प्राचीन योगाबद्दल सांगत आहेत जो काळाच्या ओघात लुप्त झाला होता. श्रीकृष्ण म्हणतात की, हा योग नवीन नाही तर तोच पुरातन योग आहे जो मी पूर्वी विवस्वानाला सांगितला होता. अर्जुनालाच हे ज्ञान देण्याचे कारण म्हणजे अर्जुनाची श्रीकृष्णावरील अनन्य भक्ती आणि त्यांची अतूट मैत्री. आध्यात्मिक गुपिते किंवा सखोल ज्ञान हे केवळ अशाच व्यक्तीला दिले जाते ज्याच्या मनात श्रद्धा आणि प्रेम असते. अर्जुन हा श्रीकृष्णाचा 'प्राणमित्र' असल्याने तो या गुह्य ज्ञानाचा खरा अधिकारी ठरला आहे.

जीवनात खरे ज्ञान आणि मार्गदर्शन मिळवण्यासाठी समोरच्या व्यक्तीबद्दल आदर आणि मैत्रीची भावना असणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जेव्हा एखादा विद्यार्थी आपल्या शिक्षकांशी प्रामाणिक राहतो, तेव्हाच त्याला विषयाचे सखोल ज्ञान प्राप्त होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे प्राचीन योगाचे रहस्य का सांगत आहेत, याचे कारण या ओवीत स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आणि 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा निसर्गाने नेमून दिलेले कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जीवनात खरे सुख मिळवण्यासाठी कोणत्याही चमत्काराची गरज नसते, तर केवळ आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडणे हेच सुखाचे 'वर्म' (रहस्य) आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करतो, तेव्हा चित्त शुद्ध होते आणि शाश्वत आनंद मिळतो.

दैनंदिन जीवनात, जसे एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे. हेच त्याच्या भविष्यातील यशाचे आणि सुखाचे मर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगतात की, स्वतःचे विहित कर्तव्य पार पाडणे हेच जीवनातील सुखाचे खरे मर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या पुरुषाला बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये सुख शोधण्याची गरज उरत नाही, कारण त्याला आपल्या अंतरात्म्यातच शाश्वत सुख गवसले आहे, तोच खरा मुक्त आहे. आत्मज्ञानामुळे (आत्मबोध) ज्याचा आनंद ओसंडून वाहतो आणि ज्याची दृष्टी केवळ बाह्य रूपावर न थांबता स्वरूपाच्या शुद्ध तत्त्वावर स्थिरावली आहे, असा पुरुष जिवंतपणीच ब्रह्मरूप होतो. हे केवळ बौद्धिक ज्ञान नसून अनुभवाचे शुद्ध स्वरूप आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य कौतुक किंवा वस्तूंच्या सुखापेक्षा आपल्या कामातील समाधान आणि मनाची शांती याला महत्त्व देतो, तेव्हा आपण या ओवीचा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर केवळ पेढे वाटण्यापेक्षा, आपण जे ज्ञान मिळवले त्यात आनंद मानणे म्हणजे 'आत्मबोधे हरिख' होय.

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २४ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज अंतरीच्या सुखाचे वर्णन करत आहेत.