🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही, परंतु कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे शक्य आहे. जेव्हा आपण 'नि:संग' (अनासक्त) होऊन विहित कर्मे करतो, तेव्हा ती कर्मे आपल्याला संसारात अडकवत नाहीत. उलट, अशी निष्काम कर्मे केल्यामुळे मनुष्याला 'अव्यंग पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान प्राप्त होते. हेच खऱ्या अर्थाने कर्माचे योगत्व आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करू शकेन' यावर लक्ष देणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य कर्मे करण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (ज्ञानाने कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन भिन्न मार्ग वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते एकच आहेत. संन्यास म्हणजे कर्माच्या कर्तेपणाचा त्याग आणि योग म्हणजे कर्माच्या फळाचा त्याग. या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय 'मोक्ष' किंवा 'आत्मज्ञान' हेच आहे. ज्याप्रमाणे एकाच साध्यासाठी दोन साधने असू शकतात, तसेच हे दोन मार्ग साधकाला एकाच परमपदाप्रत पोहोचवतात. यात कोणताही तात्विक भेद नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे काम केवळ माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' ही भावना ठेवणे म्हणजे योग आणि संन्यासाचा मेळ घालणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता केवळ अभ्यासावर (कर्तव्यावर) लक्ष केंद्रित करणे हाच खरा योग आहे.

अर्जुनाला कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता याबद्दल संभ्रम होता. त्यावर ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्टीकरण देतात की दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म केल्याने आपली प्रगती होते आणि जे समाजासाठी योग्य आहे, तेच 'उचित कर्म' होय. असे कर्म केवळ नाईलाज म्हणून न करता, ते मनापासून आवडीने आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने (यथाविधी) पूर्ण करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य भक्तीभावाने आणि योग्य रीतीने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला ईश्वरापर्यंत पोहोचवण्याचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात आपण जे काही काम करतो, मग ते अभ्यास असो किंवा नोकरी, ते ओझे न मानता आनंदाने आणि पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या ओढीने आणि शिस्तीने अभ्यास करणे म्हणजे 'सप्रेम यथाविधी' कर्म होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्म कसे करावे याचे मार्गदर्शन करतात.