←
शनिवार, 03 जुलै 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 124

तरी आतां येणेंचि पाडें । हें सर्वही तुज उपडे । जरी विचारूनि पाहसी कोडें । आपुलिया चित्तीं ॥ १२४ ॥

"In this same way, all this will be understood by you, if you examine it with reflection in your own heart."

पाडें Noun
pāḍēṃ
प्रकारे किंवा रीतीने
manner or way
उपडे Verb
upaḍē
स्पष्ट होईल किंवा उलगडेल
will be revealed
विचारूनि Verb
vicārūni
विचार करून
having reflected
कोडें Adverb
kōḍēṃ
कौतुकाने किंवा जिज्ञासेने
with curiosity
चित्तीं Noun
cittīṃ
मनामध्ये
in the mind

💡 अर्थ

जर तू तुझ्या स्वतःच्या मनात नीट विचार करून पाहिलास, तर तुला हे सर्व सत्य याच प्रकारे स्पष्टपणे समजेल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला आत्मज्ञानाची गुरुकिल्ली सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ उपदेश ऐकून चालणार नाही, तर जेव्हा तू स्वतःच्या अंतःकरणात विवेकबुद्धीने आणि जिज्ञासेने या विषयाचा विचार करशील, तेव्हा तुला आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व यांचा उलगडा होईल. स्वतःचा अनुभव आणि स्वतःचा विचार हाच ज्ञानाचा खरा मार्ग आहे, असे येथे सुचवले आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण गोंधळलेले असतो, तेव्हा इतरांच्या सल्ल्यापेक्षा स्वतः शांत चित्ताने विचार केल्यास आपल्याला योग्य मार्ग सापडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून न जाता 'हे का घडले असावे?' असा विचार केल्यास भीती कमी होते.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की आत्मसाक्षात्कार हा केवळ बाह्य उपदेशाने नाही, तर अंतर्मनातील विचाराने आणि जिज्ञासेने प्राप्त होतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 40

जैसा कवणु एकु आंधळा । न ओळखे दीपाचा कळा । तैसा अज्ञानाचा जिव्हाळा । जयापासीं ॥

"As a blind man does not recognize the light of a lamp, so is he who is full of ignorance."

जैसा Adverb
Jaisa
ज्याप्रमाणे
Just as
आंधळा Noun
Andhala
अंध व्यक्ती
Blind person
ओळखे Verb
Olakhe
ओळखणे / समजणे
Recognizes
दीपाचा Noun
Dipacha
दिव्याचा
Of the lamp
कळा Noun
Kala
प्रकाश / तेज
Brilliance / Light
अज्ञानाचा Noun
Ajnanacha
अज्ञानाचा
Of ignorance
जिव्हाळा Noun
Jivhala
साठा / प्रेम / केंद्र
Core / Affection / Store

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे एखाद्या अंधळ्या माणसाला दिव्याचा प्रकाश दिसत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याच्या मनात अज्ञान भरलेले असते, त्याला सत्याचे ज्ञान होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे जन्मांध व्यक्तीला प्रकाशाचे अस्तित्व किंवा दिव्याची ज्योत दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्या मनुष्याच्या अंतःकरणात अज्ञानाचा अंधकार भरलेला असतो, त्याला आत्मज्ञानाचा प्रकाश कधीच जाणवत नाही. अज्ञान हे बुद्धीला ग्रासून टाकते, ज्यामुळे मनुष्याला योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समजत नाही. हे अज्ञानच माणसाला सत्यापासून दूर ठेवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपण नवीन गोष्टी शिकायला तयार नसू (अज्ञान), तर आपल्याला प्रगतीची संधी (प्रकाश) दिसत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विषयाची भीती मनात धरून बसलो तर तो विषय कधीच सोपा वाटणार नाही.

📌 संदर्भ

अज्ञानामुळे मनुष्याची दृष्टी कशी धूसर होते, हे स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज अंधळ्याचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 58

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

आणि आपुलिया स्वेच्छा। इंद्रियें आवरूनि रया। जैसा कूर्मु अंगां आपुलिया। संकोचूनि राहे॥

"And by one's own will, restraining the senses, just as a tortoise remains by contracting its limbs."

स्वेच्छा Noun
Sveccha
स्वतःची इच्छा
One's own will
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
आवरूनि Verb
Avaruni
आवरणे किंवा मागे खेचणे
Restraining or withdrawing
कूर्मु Noun
Kurmu
कासव
Tortoise
संकोचूनि Verb
Sankochuni
आकसून किंवा संकुचित करून
Contracting or withdrawing into oneself
अंगां Noun
Anga
अवयव
Limbs or body parts

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःच्या इच्छेने आपल्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो मनुष्य आपली इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अत्यंत सुंदर लक्षण सांगतात. ते कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा धोक्याची जाणीव होते किंवा स्वतःच्या इच्छेने आपले हात, पाय आणि डोके आपल्या कडक कवचात ओढून घेते, तेव्हा ते पूर्णपणे सुरक्षित असते. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहात न पडता, आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो आणि त्यांना अंतर्मुख करतो, त्याची प्रज्ञा किंवा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हे इंद्रियदमन कोणत्याही दबावाखाली नसून 'स्वेच्छेने' आणि सहजपणे घडते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहापासून स्वतःला दूर ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे. जसे कासव स्वतःला वाचवण्यासाठी अंगे आत घेते, तसे आपण प्रगतीसाठी अनावश्यक गोष्टींपासून मन बाजूला काढले पाहिजे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ मनुष्य कसा ओळखावा, या अर्जुनाच्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा