←
गुरुवार, 17 जून 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 64

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

म्हणोनि संन्यासी तोचि जाणावा । जो न करीच कवणियाची आशा । आणि न धरीच कवणियाचा द्वेषा । तोचि संन्यासी जाणावा ॥

"Therefore, know him alone to be a true Sannyasi, who never entertains any expectations and never harbors any hatred in his heart."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून / या कारणास्तव
Therefore
संन्यासी Noun
Sannyasi
त्यागी / संन्यस्त पुरुष
Renunciant
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा / समजावा
Should be known
कवणियाची Pronoun
Kavaniyachi
कोणाचीही / कशाचीही
Of anyone or anything
आशा Noun
Asha
इच्छा / अपेक्षा
Desire or expectation
द्वेषा Noun
Dvesha
मत्सर / तिरस्कार
Hatred or aversion
धरी Verb
Dhari
धरणे / बाळगणे
To hold or keep

💡 अर्थ

ज्याला कशाचीही अपेक्षा नाही आणि जो कोणाचाही द्वेष करत नाही, त्यालाच खरा संन्यासी समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडून वनात जाणे किंवा भगवी वस्त्रे परिधान करणे नव्हे. ज्याच्या अंतःकरणात कोणाबद्दलही मत्सर किंवा द्वेष उरलेला नाही आणि ज्याला भौतिक सुखांची किंवा फळांची कोणतीही आशा नाही, तोच खरा संन्यासी आहे. असा मनुष्य प्रपंचात राहूनही मनाच्या अवस्थेमुळे सदैव मुक्त असतो. द्वेष आणि आशा हेच माणसाला संसारात जखडून ठेवतात; ज्याने या दोघांवर विजय मिळवला, तोच नित्य संन्यासी होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा कोणाबद्दल मनात राग धरत नाही आणि कामाच्या फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य करतो, तेव्हा आपण मानसिक तणावातून मुक्त होतो. उदाहरण: एखाद्या मित्राने मदत केली नाही तरी त्याच्याबद्दल द्वेष न ठेवणे आणि स्वतःचे काम आनंदाने करणे.

📌 संदर्भ

खरा संन्यासी बाह्य रूपाने नाही तर अंतर्मनाने कसा ओळखावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 7

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः। सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते॥

तरी संन्यास आणि योगु । हे दोन्ही मार्ग एकु । जैसा एकाचि अर्थाचा वाचकू । शब्दभेदु ॥ ७ ॥

"Therefore, Sanyasa and Yoga are both one path; just as different words denote the same meaning."

संन्यास Noun
Sanyasa
त्याग किंवा कर्माच्या फळाचा त्याग
Renunciation
योगु Noun
Yogu
कर्मयोग किंवा निष्काम कर्म
Path of selfless action
मार्ग Noun
Maarga
रस्ता किंवा पद्धत
Path
वाचकू Adjective
Vaachaku
बोध करून देणारा किंवा सांगणारा
Denoting or indicating
शब्दभेदु Noun
Shabdabhedu
शब्दांमधील फरक
Difference in words

💡 अर्थ

संन्यास आणि योग हे दोन्ही मार्ग एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच अर्थाला दोन वेगवेगळे शब्द असतात, तसेच हे दोन मार्ग आहेत.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग हे दिसायला भिन्न वाटले तरी त्यांचे अंतिम उद्दिष्ट आणि फळ एकच आहे. संन्यास म्हणजे कर्माच्या फळाचा त्याग करणे आणि योग म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे. हे दोन्ही मार्ग साधकाला आत्मज्ञानापर्यंत पोहोचवतात. ज्याप्रमाणे 'पाणी' आणि 'जल' हे शब्द वेगळे असले तरी ते एकाच पदार्थाचा बोध करून देतात, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे केवळ शब्दभेद आहेत, तत्वतः ते एकच आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण फळाची चिंता न करता (संन्यास) आपले कर्तव्य चोख बजावणे (योग) या दोन्ही गोष्टी एकत्र करू शकतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि योग या दोन मार्गांमधील तात्विक एकता ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 31

न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे । न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ॥

आणि विजयाची काय चाड । कीं राज्यभोग हे गोड । जेथ आप्तचि हे प्राण सोड- । तील रणीं ॥ ३१ ॥

"And what is the desire for victory? Or how can these royal pleasures be sweet, when our own relatives are to give up their lives in the battle?"

विजयाची Noun
Vijayachi
विजयाची
Of victory
चाड Noun
Chad
आवड किंवा इच्छा
Desire or interest
राज्यभोग Noun
Rajyabhog
राज्याचे सुख
Royal enjoyments
आप्त Noun
Apta
नातेवाईक
Relatives
रणीं Noun
Rani
युद्धभूमीवर
On the battlefield

💡 अर्थ

मला विजयाची काय हाव आहे? किंवा हे राज्याचे उपभोग तरी काय गोड लागणार? जिथे माझे स्वतःचे नातेवाईकच या युद्धात प्राण सोडणार आहेत.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाची मनःस्थिती स्पष्ट करतात. अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणतो की, ज्यांच्यासाठी आपण राज्य आणि सुखाची इच्छा करतो, तेच जर या युद्धात मारले जाणार असतील, तर अशा विजयाचा काय उपयोग? रक्ताने माखलेले राज्य आणि सुख मला नको आहे. स्वजनांच्या हत्येतून मिळणारे श्रेय मला दिसत नाही. अर्जुनाचा हा मोह त्याच्या क्षात्रधर्मापेक्षा त्याच्या वैयक्तिक नात्यांना अधिक महत्त्व देत आहे, ज्यामुळे तो कर्तव्यापासून विचलित होत आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण आपल्या ध्येयासाठी आपल्या प्रियजनांचे नुकसान करत असतो, तेव्हा आपण थांबून विचार केला पाहिजे की ते यश खरोखर आनंदाचे असेल का? उदाहरण: व्यवसायात यश मिळवताना कुटुंबाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणे चुकीचे आहे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे पाहून अर्जुन व्याकुळ झाला आहे आणि त्यांच्या हत्येतून मिळणाऱ्या विजयाच्या अर्थावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा