🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले आणि जे करणे योग्य आहे असे 'विहित कर्म' कधीही टाळू नये. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या बरोबर (सधर्म) आहे, तेच कर्म अत्यंत निष्ठेने आणि मनापासून करावे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, ते शुद्ध भावनेने आणि एकाग्रतेने करणे हेच श्रेष्ठ लक्षण आहे. यातच मनुष्याचे कल्याण सामावलेले आहे.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम हे केवळ ओझे न मानता, ते आपले पवित्र कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण लक्ष देऊन पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, वर्गात शिकताना इकडे तिकडे लक्ष न देता पूर्ण एकाग्रतेने ऐकणे म्हणजे 'मन लावून' कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित आणि धर्मसम्मत कर्तव्य पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची व्याख्या पूर्ण करतात. ते सांगतात की, ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू आपल्या जागी पक्की बसलेली असते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन विषयांच्या ओढीने विचलित होत नाही आणि आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनाची अढळ अवस्था आहे, जिथे सुख-दु:खाचे लाटा मनाला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगात किंवा परीक्षेच्या वेळी घाबरून न जाता मन शांत ठेवून निर्णय घेणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, खेळात पराभव समोर दिसत असतानाही डगमगून न जाता शेवटपर्यंत शांतपणे खेळणारा खेळाडू स्थितप्रज्ञतेचा सराव करत असतो.

अर्जुनाने विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि त्याच्या मनाची स्थिती स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञान प्राप्त करण्याची पद्धत सांगतात. ते म्हणतात की, ज्या ठिकाणी आत्मज्ञानाचा अनुभव देणारे सद्गुरू आहेत, तिथे जाऊन त्यांची मनापासून सेवा करावी. अहंकाराचा त्याग करून त्यांना साष्टांग दंडवत घालावा. जेव्हा शिष्य अशा प्रकारे नम्र होतो आणि सेवाभावाने गुरूंच्या जवळ जातो, तेव्हाच त्याला प्रश्न विचारण्याचा अधिकार प्राप्त होतो. अशा नम्र शिष्याने विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे गुरू आनंदाने देतात आणि त्याला ज्ञानबोध करतात. हे केवळ माहिती मिळवणे नसून गुरू-शिष्य परंपरेतील एक पवित्र समर्पण आहे.

दैनंदिन जीवनात एखादी कला किंवा विद्या शिकताना आपल्या मार्गदर्शकांप्रती नम्रता ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला संगीताचे शिक्षण घ्यायचे असेल, तर गुरूंचा आदर केल्यास आणि त्यांच्या सूचनेनुसार सराव (सेवा) केल्यास विद्या लवकर प्राप्त होते.

सद्गुरूंना शरण जाऊन ज्ञान कसे प्राप्त करून घ्यावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.