←
मंगळवार, 30 मार्च 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 364

जैसा जळचरा जळीं । सर्वथा विसांवा मिळे तये काळीं । तैसा तो आत्मबोधीं निहाळीं । निवांत होय ॥

"As the aquatic creature finds total repose in the water, so does he (the wise one) become tranquil in the realization of the Self."

जळचरा Noun
Jalachara
पाण्यात राहणारा प्राणी (मासा)
Aquatic creature (fish)
विसांवा Noun
Visanva
विश्रांती किंवा सुख
Rest or repose
मिळे Verb
Mile
प्राप्त होतो
Obtains or receives
आत्मबोधीं Noun
Atmabodhi
आत्मज्ञानामध्ये
In self-knowledge
निवांत Adjective
Nivant
अत्यंत शांत
Completely peaceful

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणाऱ्या माशाला पाण्यात गेल्यावर पूर्ण विश्रांती आणि सुख मिळते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष आत्मज्ञानामध्ये स्थिर झाला की त्याला खरी शांती मिळते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी पाण्याचा त्याग करून जगू शकत नाही आणि पाण्यात गेल्यावरच त्याला सुरक्षितता व विश्रांती मिळते, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, असा पुरुष जेव्हा आपल्या अंतरात्म्यात लीन होतो, तेव्हाच त्याला जगातील सर्व त्रासांपासून मुक्ती मिळून 'निवांत' अवस्था प्राप्त होते. बाह्य जगातील विषय त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो, तेव्हा आपण बाहेर उपाय शोधण्यापेक्षा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा कानोसा घेतला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी मनात भीती असेल तर डोळे मिटून स्वतःवर विश्वास ठेवल्यास माशाप्रमाणे आपल्यालाही मनात शांती मिळते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाला शांती कशी लाभते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज जलचराचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 8

तरी हे राज्य निष्कंटक। आणि सकळ संपत्तीचे पीक। कीं देवाधिपतीचें कौतुक। पाविजे जरी॥

"Even if I gain an unrivaled and prosperous kingdom on earth or lordship over the gods, it will not drive away this grief."

निष्कंटक Adjective
Nishkantaka
अडथळ्याविना
Without obstacles
संपत्ती Noun
Sampatti
धन-दौलत
Wealth
कौतुक Noun
Kautuka
वैभव किंवा आश्चर्य
Glory or Wonder
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त होणे
To attain
देवाधिपती Noun
Devadipati
देवांचा राजा
Lord of gods
सकळ Adjective
Sakala
सर्व
All

💡 अर्थ

जरी मला पृथ्वीवरचे बिनविरोध राज्य आणि सर्व संपत्ती मिळाली, किंवा देवांचे इंद्रपद प्राप्त झाले, तरी माझे दुःख दूर होणार नाही.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाची मनस्थिती वर्णन करतात. अर्जुन म्हणतो की, केवळ बाह्य जगातील सत्ता किंवा संपत्ती मिळवून मनातील खोलवर असलेला शोक आणि मोह दूर होऊ शकत नाही. जोपर्यंत आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत इंद्रियांना सुकवून टाकणारे हे दुःख कोणत्याही भौतिक सुखाने शांत होणार नाही. हे तत्त्वज्ञान सांगते की खरी शांती ही आंतरिक असते, बाह्य वस्तूंमध्ये नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

केवळ पैशाने किंवा वस्तूने सुख शोधण्यापेक्षा मनाची शांती महत्त्वाची आहे हे यातून शिकावे. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या पदावर काम करणाऱ्या व्यक्तीला जर मानसिक समाधान नसेल, तर त्याला त्या पदाचा आनंद घेता येत नाही.

📌 संदर्भ

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपली मानसिक अवस्था सांगताना म्हटले आहे की भौतिक सुखे त्याच्या दुःखावर उपाय नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 94

म्हणोनि मन हें आवरावें । इंद्रियग्रामु जितावा । मग स्थैर्य आपोआप पावे । बुद्धी तुझी ॥ ९४ ॥

"Therefore, control the mind and conquer the group of senses; then your intellect will automatically achieve stability."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
आवरावें Verb
Āvarāvēṃ
आवरले पाहिजे / नियंत्रित करावे
Should be controlled
इंद्रियग्रामु Noun
Indriyagrāmu
इंद्रियांचा समूह
Group of senses
जितावा Verb
Jitāvā
जिंकावा
Should be conquered
स्थैर्य Noun
Sthairya
स्थिरता
Stability
आपोआप Adverb
Āpōāpa
सहजपणे / स्वतःहून
Naturally / Automatically

💡 अर्थ

म्हणून मनावर ताबा मिळवावा आणि सर्व इंद्रियांना जिंकावे. असे केल्याने तुझी बुद्धी आपोआप स्थिर होईल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी बुद्धीचे स्थैर्य अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत मन चंचल असते आणि इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वारा शांत झाल्यावर पाण्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा साधक आपल्या मनाला आवरतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याची बुद्धी नैसर्गिकरित्या स्थिर आणि शांत होते. हाच स्थितप्रज्ञ होण्याचा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या कामात यश मिळवायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांपासून (इंद्रियांपासून) मन बाजूला काढून एकाग्र करणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपली निर्णयक्षमता आणि बुद्धी अधिक कार्यक्षम होते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मन आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा