🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपण संसारात आहोत, तोपर्यंत कर्म करणे टाळता येत नाही. परंतु, हेच कर्म जर आपण 'निष्काम' बुद्धीने केले, तर ते आपल्याला बंधनातून मुक्त करते. जसे नदी पार करण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण पैलतीरावर पोहोचल्यावर आपण ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच ज्ञानाची प्राप्ती झाल्यावर कर्माचा अहंकार आणि कर्माची फळे गळून पडतात. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाची चिंता न करता केवळ खेळावर लक्ष केंद्रित करावे, जेणेकरून खेळाचा आनंदही मिळेल आणि दडपणही येणार नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत विघातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जगामध्ये संशयासारखे दुसरे कोणतेही मोठे पाप नाही. संशय हा माणसाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारी एक 'विवसी' (राक्षसी किंवा डाकिण) आहे. ज्याप्रमाणे एखादी राक्षसी सर्वस्व गिळून टाकते, त्याप्रमाणे संशय माणसाचा विवेक, शांती आणि प्रगती नष्ट करतो. संशयी माणसाला ना या जगात सुख मिळते ना परलोकात. म्हणून साधकाने आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालताना या संशयाचा समूळ नाश करणे अनिवार्य आहे.

आपल्या ध्येयावर किंवा स्वतःच्या क्षमतेवर कधीही संशय घेऊ नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मी पास होईल की नाही?' असा सतत संशय घेत राहिला, तर त्याचा अभ्यासातला लक्ष उडते आणि तो अपयशी होतो. म्हणून आत्मविश्वासाने प्रयत्न करावेत.

ज्ञानप्राप्तीच्या मार्गात संशय हा कसा सर्वात मोठा अडथळा आणि विनाशाचे कारण ठरतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधनेचा क्रम सांगतात. आत्मज्ञानासाठी प्रथम बाह्य इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये शांत होतात, तेव्हा मन स्थिर होते. मन स्थिर झाले की बुद्धीला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. हा मार्ग क्रमाने जातो, जिथे स्थूलाकडून सूक्ष्माकडे प्रवास होतो.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखादे कठीण काम पूर्ण करायचे असेल, तर आधी मोबाईल किंवा टीव्ही सारखी प्रलोभने (इंद्रिये) बाजूला ठेवावी लागतात, मग मन एकाग्र करावे लागते, तरच बुद्धीला तो विषय समजतो.

इंद्रिय, मन आणि बुद्धी यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध आणि त्यांच्यावर विजय मिळवण्याचा क्रम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.