←
मंगळवार, 16 डिसेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 6, श्लोक 4

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥

जेथ संकल्पाचां पायीं । विरक्ति जाली पाहीं । तेथ योगारूढु होई । ऐसें जाणा ॥

"Where detachment from the very root of desires occurs, know that one has become established in Yoga."

संकल्पाचां Noun
Sankalpacham
इच्छा किंवा विचारांच्या
of desires or mental constructs
विरक्ति Noun
Virakti
अलिप्तता किंवा वैराग्य
detachment
योगारूढु Adjective
Yogarudhu
योगाच्या शिखरावर बसलेला
established in Yoga
जाणा Verb
Jana
ओळखावे किंवा समजावे
to know or understand
पायीं Noun
Payi
ठायी किंवा मुळे
at the place of or due to

💡 अर्थ

जेव्हा माणसाच्या मनात कोणत्याही फळाची इच्छा उरत नाही आणि तो सर्व संकल्पांचा त्याग करतो, तेव्हा तो योगामध्ये स्थिर झाला आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'योगारूढ' अवस्थेचे मर्म सांगतात. साधक जेव्हा इंद्रियांच्या भोगांपासून आणि कर्माच्या फळांच्या अपेक्षेपासून मुक्त होतो, तेव्हा त्याच्या मनातील 'संकल्प' (म्हणजेच हे करू किंवा ते करू ही वृत्ती) मावळतात. जोपर्यंत मनात संकल्प असतात, तोपर्यंत चित्त स्थिर होत नाही. जेव्हा संकल्पांचा पूर्णपणे त्याग होतो, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने योगाच्या शिखरावर आरूढ होतो, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष देणे म्हणजे संकल्पाचा त्याग करणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासाच्या प्रक्रियेत आनंद मानणे ही योगारूढ होण्याची पहिली पायरी आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला 'योगारूढ' व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 49

तेणें महाघोषें थोरें । खांचरें आणि शिखरें । दुमदुमिती गहरें । प्रतिध्वनी ॥

"With that great sound, the valleys and mountain peaks resonated with deep echoes."

महाघोषें Noun
Mahaghoshe
मोठ्या आवाजाने
Loud sound
थोरें Adjective
Thore
प्रचंड किंवा मोठ्या
Great or huge
खांचरें Noun
Khanchare
दऱ्या किंवा खोल जागा
Valleys or gorges
शिखरें Noun
Shikhare
पर्वतशिखरे
Mountain peaks
दुमदुमिती Verb
Dumdumiti
घुमू लागले
Resonated
प्रतिध्वनी Noun
Pratidhvani
पडसाद
Echo

💡 अर्थ

त्या मोठ्या आवाजाने दऱ्याखोऱ्या आणि पर्वतशिखरे दुमदुमून गेली आणि सर्वत्र त्याचे प्रतिध्वनी उमटू लागले.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी झालेल्या शंखनादाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा पांडवांच्या सैन्याने शंख फुंकले, तेव्हा तो आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने केवळ आकाशच व्यापले नाही, तर पृथ्वीवरील दऱ्या (खांचरें) आणि पर्वतांची शिखरेही हादरून गेली. त्या आवाजाचे प्रतिध्वनी सर्वत्र उमटले, ज्यामुळे वातावरणात एक प्रकारचा दरारा निर्माण झाला. हे पांडवांच्या आत्मबलाचे आणि विजयाचे प्रतीक आहे. निसर्गही त्यांच्या या महान कार्याला प्रतिसाद देत असल्याचे येथे सूचित होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सत्याच्या मार्गाने करतो, तेव्हा आपला आत्मविश्वास इतका प्रबळ असावा की त्याचा प्रभाव सभोवतालच्या वातावरणावर पडला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्याची सुरुवात करताना आपला आवाज आणि निश्चय इतका ठाम असावा की समाजात त्याचे सकारात्मक पडसाद उमटतील.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडवांनी केलेल्या शंखनादाचा प्रचंड प्रभाव सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 21

जे जे आचरती थोर । तया नाम धर्मु थोर । तेचि सामान्य इतर । अनुष्ठिती ॥ २१ ॥

"Whatever a great man does, that very thing becomes the standard; whatever he sets as the rule, the world follows."

आचरती Verb
Acharati
वागतात किंवा कृती करतात
to practice or behave
थोर Adjective
Thor
श्रेष्ठ किंवा मोठे
great or exalted
धर्मु Noun
Dharmu
कर्तव्य किंवा सदाचार
righteousness or duty
सामान्य Adjective
Samanya
सर्वसाधारण लोक
common people
अनुष्ठिती Verb
Anushthiti
पालन करतात किंवा अनुकरण करतात
to follow or perform

💡 अर्थ

मोठी किंवा श्रेष्ठ माणसे ज्या प्रकारे वागतात, त्यालाच लोक 'धर्म' मानतात आणि इतर सामान्य लोक सुद्धा त्याच गोष्टींचे अनुकरण करतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक प्रतिष्ठित, ज्ञानी किंवा श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. हे थोर पुरुष जे काही आचरण करतात, तोच आदर्श वस्तुतः समाजासाठी नियम किंवा धर्म बनतो. सामान्य जनता स्वतःचे स्वतंत्र विचार न करता या श्रेष्ठ व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालते. म्हणून, समाजातील नेत्यांनी आणि थोरांनी आपले चारित्र्य आणि कर्म अत्यंत शुद्ध ठेवणे गरजेचे आहे, कारण त्यांच्या एका चुकीच्या कृतीचा परिणाम संपूर्ण समाजावर होऊ शकतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि सत्याने वागले, तर मुले त्यांचेच पाहून आपोआप चांगले संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला तर मुलेही तेच शिकतात.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुषांनी कर्म का करावे आणि समाजाला आदर्श कसा घालून द्यावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा