🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज नेतृत्वाच्या प्रभावाचे वर्णन करतात. समाजातील प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ व्यक्तींचे आचरण हे इतरांसाठी एक आदर्श वस्तुपाठ ठरते. लोक त्यांच्या कृतींकडे एक नियम किंवा 'प्रमाण' म्हणून पाहतात. जर समर्थ व्यक्तीने नीतिमत्तेचे आणि कर्तव्याचे पालन केले, तर सामान्य जनता कोणत्याही उपदेशाशिवाय आपोआप त्याच सन्मार्गावर चालते. म्हणून, समाजातील धुरिणांनी आपल्या आचरणाबाबत अत्यंत सावध असणे आवश्यक आहे, कारण त्यांचे अनुकरण संपूर्ण समाज करत असतो.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि प्रेमाने वागले, तर मुले त्यांचेच अनुकरण करून सुसंस्कारी बनतात. उदाहरण: पालकांनी कचरा कुंडीतच टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. आत्मा अमर आहे आणि शरीर नश्वर आहे हे सत्य सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण म्हणतात की अज्ञानामुळे निर्माण होणारा मोह माणसाच्या बुद्धीला ग्रासून टाकतो. हा मोह माणसाला कर्तव्यापासून परावृत्त करतो. म्हणून अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात विवेकाचा दिवा लावून, भावनांच्या आहारी न जाता सत्याचा विचार करावा. मोहामुळे चित्त भ्रमिष्ट होते, म्हणून त्या मोहाला आपल्या मनात थारा देऊ नकोस असा उपदेश येथे केला आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावूक होतो, तेव्हा चुकीचे निर्णय घेण्याची शक्यता असते. अशा वेळी भावनांच्या आहारी न जाता शांतपणे विचार करून योग्य कृती करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडत न बसता, कुठे चूक झाली याचा विचार करून पुढच्या वेळी जास्त अभ्यास करणे हाच खरा 'विचार' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मोहाचा त्याग करून विवेकाने वागण्याचा आणि युद्धासाठी सिद्ध होण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे अतिशय समर्पक उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा त्याला गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक आपल्या इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इ.) बाह्य विषयांच्या (रूप, शब्द, रस इ.) मोहातून स्वतःच्या इच्छेने मागे खेचू शकतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, विवेकाने आणि सहजतेने असायला हवे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धावत नाहीत, तेव्हाच मन आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना किंवा अभ्यास करताना अनेक प्रलोभने समोर येतात. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना मोबाईलवर येणारे नोटिफिकेशन आपल्याला विचलित करते. अशा वेळी कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता भंग होऊ न देता, जाणीवपूर्वक आपले लक्ष पुन्हा कामाकडे वळवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा कसा मिळवावा हे ज्ञानेश्वर महाराज कासवाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.