🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराची अवस्था स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे जेव्हा मनुष्याला 'मी कोण आहे' याचे खरे ज्ञान (आत्मबोध) होते, तेव्हा त्याच्या मनातील अविद्या किंवा अज्ञान पूर्णपणे नष्ट होते. अज्ञान नष्ट झाले की 'मी' आणि 'हे जग' किंवा 'मी' आणि 'परमेश्वर' असा जो वेगळेपणाचा भास (द्वैत) असतो, तो संपतो. सर्वत्र एकाच चैतन्याचा अनुभव येतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि संभ्रम (अज्ञान) दूर होतो. उदाहरणार्थ, दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण प्रकाशात ती दोरी आहे हे कळताच भीती नष्ट होते.

आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर द्वैताचा भास कसा नष्ट होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचे आचरण करूनही त्यातील 'कर्तेपणा' जाळून टाकतो. तो शरीराने कर्मे करतो, पण मनाने तो कर्माच्या फळापासून मुक्त असतो. अशा प्रकारे कर्मात असूनही जो अकर्माची स्थिती अनुभवतो, तोच खरा डोळस किंवा ज्ञानी होय. हे कर्माचे मर्म समजणे म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर तो कर्माच्या ओझ्यापासून मुक्त राहतो.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञानी मनुष्य कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनात संशय असतो, तोपर्यंत आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. ज्ञानाच्या प्रकाशाने जेव्हा संशयाचा अंधार पूर्णपणे नष्ट होतो, तेव्हा साधकाला कोठेही बाहेर शोध घेण्याची गरज उरत नाही. तो स्वतःमध्येच परमात्म्याचा अनुभव घेतो. ही अवस्था अत्यंत सुखकारक आणि नैसर्गिक असते. संशय हा ज्ञानाचा शत्रू आहे, तो नष्ट झाला की आत्मसुख आपोआप प्राप्त होते.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी मनातील शंका दूर करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने विषयातील शंका दूर केल्या, तर त्याला तो विषय सोपा वाटतो आणि तो आत्मविश्वासाने परीक्षेत यश मिळवतो.

ज्ञानाच्या प्रकाशाने संशयाचा पूर्ण नाश झाल्यावर साधकाला मिळणाऱ्या आत्मसुखाचे वर्णन येथे केले आहे.