🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधकाचे चित्त आत्मस्वरूपात विलीन होते, तेव्हा ती स्थिती इतकी नैसर्गिक आणि आनंददायी असते की तिथे तर्काला किंवा संशयाला जागा उरत नाही. संशय हा अज्ञानाचा धर्म आहे, तर प्रज्ञा हा ज्ञानाचा प्रकाश आहे. एकदा का बुद्धी स्थिर झाली की संभ्रमाचे ढग आपोआप विरून जातात आणि साधकाला सत्याचा साक्षात्कार होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादी गोष्ट पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि स्पष्टतेने करतो, तेव्हा मनात भीती राहत नाही. उदाहरणार्थ, सायकल चालवायला पूर्णपणे शिकल्यावर पडण्याची भीती वाटत नाही, कारण आपली बुद्धी त्या क्रियेत स्थिर झालेली असते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीच्या मनुष्याची स्थिती समजावून सांगत आहेत.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या सत्याचा विचार करून तू आता गोंधळून जाऊ नकोस. मोह आणि शोक सोडून देऊन हे आत्मज्ञानाचे विचार तुझ्या अंतःकरणात पक्के कर, जेणेकरून तुझे चित्त विचलित होणार नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो, तेव्हा डगमगून न जाता आपल्या ज्ञानावर आणि विचारांवर ठाम राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कठीण प्रश्न आला तरी घाबरून न जाता शांतपणे विचार करून उत्तर लिहावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मनाची स्थिरता कशी महत्त्वाची आहे हे स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे किंवा इंद्रियांना बळजबरीने रोखून धरणे पुरेसे नसते. जोपर्यंत मनातील विषयांची ओढ संपत नाही, तोपर्यंत केवळ शारीरिक दमन उपयोगाचे नसते. इंद्रियांना पूर्णपणे मारणे किंवा त्यांचा नैसर्गिक व्यापार थांबवणे अशक्य आहे. त्याऐवजी बुद्धी स्थिर करून विषयांवरील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे. केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबली तर ती पुन्हा उसळी मारून बाहेर येतात.

एखादी वाईट सवय सोडताना ती फक्त जबरदस्तीने बंद करण्यापेक्षा, त्या सवयीचे तोटे समजून घेऊन मनापासून ती सोडण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल न वापरण्याचा हट्ट करण्यापेक्षा, अभ्यासाचे महत्त्व समजून घेतल्यास मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांचे दमन आणि विषयांचा त्याग यातील सूक्ष्म फरक ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.