🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील हेतू आणि बुद्धी महत्त्वाची आहे. सकाम कर्म (फळाच्या अपेक्षेने केलेले काम) मनुष्याला बंधनात टाकते, मग ते कर्म कितीही 'अति उत्तम' किंवा पुण्यकारक का असेना. याउलट, बुद्धियोग म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवून, फळाचा त्याग करून केलेले निष्काम कर्म होय. बुद्धियोगामुळे चित्त शुद्ध होते आणि मनुष्य मोक्षाप्रत जातो. सकाम कर्म करणारे लोक 'कृपण' (दीन) असतात कारण ते केवळ शिव्या-फळांच्या मागे धावतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' यापेक्षा 'मी माझे काम किती उत्तम प्रकारे करू शकतो' यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धियोग. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर त्याला तणाव कमी जाणवतो आणि प्रगती जास्त होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समत्व बुद्धीचे महत्त्व सांगत आहेत आणि सकाम कर्मापेक्षा निष्काम बुद्धियोग कसा श्रेष्ठ आहे हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे काय, अकर्म म्हणजे काय आणि विकर्म म्हणजे काय, हे समजून घेणे साध्या माणसाचे काम नाही. कर्माची गती इतकी सूक्ष्म आणि गुंतागुंतीची आहे की, ज्यांना आपण आत्मज्ञानी किंवा विद्वान म्हणतो, असे लोक सुद्धा कर्माचे फळ आणि त्याचे स्वरूप ठरवताना संभ्रमात पडतात. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील हेतू आणि त्याची आध्यात्मिक गती ओळखणे हे बुद्धीच्या पलीकडचे आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते केवळ वरवर पाहून ठरवू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्याला शिस्त लावण्यासाठी दिलेला ओरडा हा वरवर 'वाईट' वाटला तरी त्यामागील हेतू कल्याणाचा असेल तर ते कर्म शुद्ध असते. कर्माचा विचार करताना नेहमी हेतू तपासावा.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील कर्माच्या सिद्धांतावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माची गहनता स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला व्यवहारातील प्रत्येक क्रिया ब्रह्माचाच विलास वाटते. जसे सोन्याचे दागिने सोन्यापेक्षा वेगळे नसतात, तसे कर्माच्या रूपाने जे काही समोर येते, ते ब्रह्माव्यतिरिक्त दुसरे काहीही नसते. त्याच्या दृष्टीने कर्ता, कर्म आणि क्रिया हे सर्व एकरूप होतात. कर्माचे केवळ निमित्त असते, परंतु त्यामागील अधिष्ठान केवळ परब्रह्मच असते, अशी त्याची धारणा असते.

दैनंदिन कामे करताना ती ओझे न मानता ईश्वराची सेवा समजावी. उदाहरणार्थ, ऑफिसचे काम करताना आपण समाजाच्या कल्याणासाठी योगदान देत आहोत आणि ही ईश्वराचीच सेवा आहे, असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही आणि कामात आनंद मिळतो.

ज्ञानी पुरुषाची दृष्टी कशी असते आणि त्याला कर्मामध्ये ब्रह्म कसे दिसते, याचे विवेचन येथे केले आहे.