🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे आणि त्यांना आपल्या आज्ञेत ठेवले आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) आत्मस्वरूपात स्थिर झालेली असते. जसा कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेतो, तसा जो पुरुष इंद्रियांना विषयांतून काढून घेतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा आणि स्थिर बुद्धीचा पाया आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा बाहेर फिरण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा त्या इच्छेवर ताबा मिळवून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून सात्विक आहार घेणे आणि मनावर ताबा ठेवून अभ्यास करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रियनिग्रहाची आवश्यकता अंतिम निष्कर्ष म्हणून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थिर बुद्धीचे (व्यवसायात्मिका बुद्धी) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे गंगेचा प्रवाह कितीही अडथळे आले तरी शेवटी समुद्रालाच जाऊन मिळतो, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाची बुद्धी केवळ एकाच ध्येयावर म्हणजे परमात्म्यावर केंद्रित असते. ती अनेक विषयांत भरकटत नाही. ज्याची बुद्धी स्थिर नाही, त्याचे विचार अनेक दिशांना विखुरलेले असतात, परंतु ज्ञानी माणसाचे सर्व विचार एकाच ध्येयाकडे प्रवाहित होतात.

आपल्या जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठायचे असेल, तर आपले लक्ष विचलित होऊ न देता गंगेच्या प्रवाहासारखे एकाग्र राहावे. उदाहरणार्थ, स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाकडे लक्ष न देता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे यश मिळवून देते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर आणि एकाग्र बुद्धीचे महत्त्व ज्ञानेश्वर माऊलींच्या ओवीतून समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थिरप्रज्ञ पुरुषाचे मर्म सांगत आहेत. ज्याची बुद्धी बाह्य विषयांच्या मोहातून मुक्त होऊन पूर्णपणे शुद्ध झाली आहे आणि ज्याचे चित्त अखंडपणे आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जडलेले आहे, तोच खरा ज्ञानी होय. असा पुरुष झोपेत किंवा जागृतीत, कोणत्याही अवस्थेत आपल्या आत्मबोधापासून ढळत नाही. त्याची बुद्धी संशयरहित होऊन परमात्म्याशी एकरूप झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात कितीही कठीण प्रसंग आले तरी आपल्या तत्त्वांपासून आणि शांततेपासून विचलित न होणे म्हणजे स्थिरबुद्धी असणे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी खचून न जाता किंवा हुरळून न जाता पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची बुद्धी कशी असते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.