←
सोमवार, 03 नोव्हेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 371

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणोनि इंद्रियांचा निग्रहो । जयासी जाहला असे पहा हो । तयाचेचि ठायीं स्थिर राहो । प्रज्ञा माझी ॥

"Therefore, O mighty-armed Arjuna, his wisdom is steady whose senses are completely restrained from their objects."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
therefore
इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
इंद्रियांचा
of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
restraint or control
जयासी Pronoun
Jayasi
ज्याला
to whom
स्थिर Adjective
Sthir
अढळ
steady
प्रज्ञा Noun
Pradnya
बुद्धी
wisdom

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या सर्व इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवान श्रीकृष्णांच्या शब्दांचे स्पष्टीकरण करताना सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो पुरुष इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाहेर काढतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियसंयम हा केवळ शारीरिक नसून तो मानसिक स्तरावर असणे आवश्यक आहे, तरच आत्मज्ञान प्राप्त होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या प्रलोभनावर ताबा मिळवणे आणि आपले लक्ष ध्येयावर केंद्रित करणे, हे इंद्रिय निग्रहाचे उत्तम उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये त्याच्या ताब्यात आहेत, त्याचीच बुद्धी स्थिर राहते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 224

म्हणोनि समर्थें जे जे कीजे । तें तें लोकीं प्रमाण मानिजे । मग तियेचि मार्गीं जाइजे । येरेंही जनें ॥

"Therefore, whatever is done by the capable (great), that is accepted as authority by the world; then other people also follow that very path."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
समर्थें Noun
Samarthe
सामर्थ्यवान किंवा थोर व्यक्तीने
By the capable or great person
कीजे Verb
Kije
केले जाते
Is done
प्रमाण Noun
Praman
आदर्श किंवा पुरावा
Standard or Authority
मार्गीं Noun
Margi
मार्गाने
On the path
येरेंही Pronoun
Yerehi
इतरांनी सुद्धा
By others also

💡 अर्थ

म्हणून थोर किंवा समर्थ माणसे जे जे काही करतात, त्यालाच लोक प्रमाण मानतात आणि मग इतर लोकही त्याच मार्गाने जातात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक प्रभावाचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना 'समर्थ' किंवा श्रेष्ठ मानले जाते, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. अशा व्यक्ती जे आचरण करतात, तोच समाजासाठी एक आदर्श किंवा नियम (प्रमाण) बनतो. सामान्य लोक स्वतःचा स्वतंत्र विचार करण्याऐवजी मोठ्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवणे सोपे समजतात. जर श्रेष्ठ व्यक्तींनी चुकीचा मार्ग निवडला, तर समाजही भरकटतो; आणि जर त्यांनी सन्मार्ग निवडला, तर संपूर्ण समाज सुधारतो. म्हणूनच जबाबदार व्यक्तींनी आपले वर्तन अत्यंत सावधगिरीने आणि धर्मानुसार ठेवले पाहिजे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे मोबाईलचा वापर कमी करून पुस्तके वाचत असतील, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करतात. उदाहरण: एखाद्या कंपनीचा मालक जर स्वतः शिस्तीने वागत असेल, तर कर्मचारीही आपोआप शिस्त पाळतात.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण कर्म का करतात, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की श्रेष्ठ व्यक्तींचे आचरण हेच जगासाठी आदर्श असते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 12

तंव तो कुरुवृद्धु पितामहू । जो प्रतापी जैसा सिंहू । गर्जला शंखु । अतिबळें ॥ १२ ॥

"Then the aged grandsire of the Kuru race, the valiant lion-like Bhishma, blew his conch with great strength."

कुरुवृद्धु Noun
Kuruvruddhu
कुरुवंशातील सर्वात ज्येष्ठ
The eldest of the Kuru dynasty
पितामहू Noun
Pitamahu
आजोबा (भीष्म)
Grandsire (Bhishma)
प्रतापी Adjective
Pratapi
पराक्रमी
Valiant/Mighty
सिंहू Noun
Simhu
सिंह
Lion
गर्जला Verb
Garjala
गर्जना केली / वाजवला
Roared / Sounded
अतिबळें Adverb
Atibale
मोठ्या शक्तीने
With great force

💡 अर्थ

तेव्हा कुरुवंशातील सर्वात मोठे आणि सिंहासारखे शूर पितामह भीष्म यांनी मोठ्या शक्तीने आपला शंख वाजवला.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज भीष्म पितामहांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करतात. भीष्म हे कुरुवंशातील सर्वात ज्येष्ठ व्यक्ती होते, पण त्यांचे शौर्य एखाद्या तरुण सिंहाप्रमाणे होते. दुर्योधनाला धीर देण्यासाठी आणि युद्धाची घोषणा करण्यासाठी त्यांनी अत्यंत जोराने शंख फुंकला. हा शंखनाद त्यांच्या अफाट शक्तीचे आणि युद्धाप्रती असलेल्या निष्ठेचे दर्शन घडवतो. ज्ञानेश्वर महाराज येथे भीष्मांच्या आवाजाची तुलना सिंहाच्या गर्जनेशी करतात, जे त्यांच्या अजेय शक्तीचे प्रतीक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य हाती घेतो, तेव्हा भीष्म पितामहांप्रमाणे पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि निर्धाराने त्याची सुरुवात करावी. उदाहरण: नवीन व्यवसाय सुरू करताना किंवा परीक्षेला सामोरे जाताना मनात कोणतीही भीती न ठेवता धैर्याने पाऊल उचलणे.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील युद्धाचे वर्णन सांगत आहे, जिथे भीष्म पितामह युद्धाची घोषणा करण्यासाठी शंख फुंकतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा