🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे आणि त्यांना आपल्या आज्ञेत ठेवले आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) आत्मस्वरूपात स्थिर झालेली असते. जसा कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेतो, तसा जो पुरुष इंद्रियांना विषयांतून काढून घेतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा आणि स्थिर बुद्धीचा पाया आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा बाहेर फिरण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा त्या इच्छेवर ताबा मिळवून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून सात्विक आहार घेणे आणि मनावर ताबा ठेवून अभ्यास करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रियनिग्रहाची आवश्यकता अंतिम निष्कर्ष म्हणून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे मूळ हे अज्ञानात असते. जोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाचे किंवा सत्याचे ज्ञान नसते, तोपर्यंत त्याच्या मनात संशय वाढत जातो. हा संशय माणसाला प्रगतीपासून रोखतो. मात्र, जेव्हा विवेकाचा (योग्य-अयोग्य निवडण्याची शक्ती) उदय होतो, तेव्हा तो एखाद्या धारदार तलवारीप्रमाणे या संशयाचा मुळासकट नाश करतो. ज्ञानाच्या प्रकाशात संशयाचा अंधकार टिकू शकत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचा सखोल अभ्यास आणि विचार (विवेक) करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर अभ्यासाने (ज्ञानाने) ती भीती आणि संशय दूर होतो.

अज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या संशयाचा नाश विवेकाने कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक परिणाम स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, अज्ञान किंवा इतर चुका सुधारता येतात, परंतु ज्याच्या मनात संशय घर करतो, त्याचा अध:पात निश्चित असतो. संशय हा आत्मज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा आहे. तो माणसाची बुद्धी भ्रष्ट करतो आणि त्याला ध्येयापासून विचलित करतो. ज्याप्रमाणे एखादा रोग शरीराला पोखरतो, त्याप्रमाणे संशय मनाला आणि आत्मविश्वासाला पोखरून टाकतो, म्हणून त्याला 'घोर पाप' म्हटले आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना मनात शंका ठेवू नये. जर विद्यार्थ्याला आपल्या अभ्यासावर संशय असेल, तर तो परीक्षेत गोंधळतो. उदाहरणार्थ, जर आपण एखादा निर्णय घेतला असेल, तर त्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून कृती करावी; धरसोड वृत्ती किंवा संशय प्रगती थांबवतो.

ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा असलेल्या 'संशयाचे' भयानक स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.