🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग केल्याने कोणालाही नैष्कर्म्य सिद्धी किंवा खरी शांती प्राप्त होत नाही. प्रकृतीचे गुण माणसाला सतत कर्मात गुंतवून ठेवतात. त्यामुळे विहित कर्माचा त्याग करून रिकामे बसणे हा मार्ग चुकीचा आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आसक्ती सोडणे हेच श्रेष्ठ आहे, कारण कर्म करणे हा जीवाचा स्वभाव आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून 'मी आता काहीच करणार नाही' असे ठरवले, तर त्याला ज्ञान मिळणार नाही. त्याऐवजी, आपले कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे करणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

केवळ कर्माचा त्याग केल्याने मोक्ष मिळत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'विहित' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून शास्त्राने सांगितले आहे, असेच कर्म करावे. आपले मन (मनोधर्म) विचलित होऊ न देता, इंद्रियांच्या आहारी न जाता, संयम राखून आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना अनेकदा आपले मन विचलित होते. अशा वेळी 'आता माझे सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य काय आहे?' याचा विचार करून, मन शांत ठेवून ते काम पूर्ण करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाचा संयम राखून आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याच्या मनात संशय निर्माण होतो, तेव्हा त्याच्या ज्ञानावर अज्ञानाचा अंधार पसरतो. संशय हा प्रगतीच्या मार्गातील मोठा अडथळा आहे. ज्याप्रमाणे रात्रीच्या अंधारात रस्ता दिसत नाही आणि माणूस अडखळतो, त्याचप्रमाणे संशयामुळे बुद्धी गोंधळून जाते आणि माणसाला योग्य काय आणि अयोग्य काय हे समजत नाही. अर्जुनाच्या मनातील संशयामुळे त्याची बुद्धी कशी कुंठित झाली आहे, याचे हे मार्मिक विवेचन आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम करताना मनात भीती किंवा संशय ठेवतो, तेव्हा आपली बुद्धी नीट चालत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत उत्तर माहीत असूनही जर मनात संशय असेल, तर आपण चुकीचे उत्तर लिहितो. म्हणून आत्मविश्वास वाढवून संशय दूर करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की संशयामुळे बुद्धी कशी भ्रमिष्ट होते आणि ज्ञानाचा प्रकाश कसा मावळतो.