←
बुधवार, 13 ऑगस्ट 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 70

तेणें अंतःकरणवृत्ती । सांवरायाची शक्ती । हारविली सर्वथा ॥

"By that (surge of emotion), the capacity to steady the mind's disposition was lost entirely."

तेणें Pronoun
Tene
त्यामुळे
Because of that
अंतःकरणवृत्ती Noun
Antahkaranavritti
मनाची अवस्था
State of mind
सांवरायाची Verb
Savarayachi
आवरण्याची किंवा नियंत्रण करण्याची
To restrain or control
शक्ती Noun
Shakti
सामर्थ्य
Power or strength
हारविली Verb
Haravili
गमावली किंवा संपली
Lost or vanished
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे
Completely

💡 अर्थ

त्या सात्त्विक भावनांमुळे मनाला आवरण्याची किंवा स्वतःला सावरण्याची शक्ती पूर्णपणे निघून गेली.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे संजयाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा भक्त भगवंताच्या दिव्य रूपाचा किंवा ज्ञानाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याचे मन आनंदाने इतके भरून येते की त्याला स्वतःच्या देहाचे आणि मनाचे भान राहत नाही. या ओवीत 'सात्त्विक भाव' इतके प्रबळ झाले आहेत की, संजयाची स्वतःच्या अंतःकरणावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती पूर्णपणे लोप पावली आहे. ही अवस्था आध्यात्मिक परमानंदाची परिसीमा दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखादी अत्यंत आनंदाची किंवा अभिमानाची गोष्ट अनुभवतो, तेव्हा आपल्याला शब्द सुचत नाहीत किंवा आपण भारावून जातो. उदाहरण: एखाद्या कठीण परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर होणारा अतिआनंद ज्यामुळे आपण काही काळ स्तब्ध होतो.

📌 संदर्भ

संजय जेव्हा धृतराष्ट्राला भगवद्गीतेचा दिव्य संवाद सांगत असतो, तेव्हा त्यातील आध्यात्मिक तेजामुळे तो इतका भारावून जातो की त्याची स्वतःला सावरण्याची शक्ती संपते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 239

जेथ शब्दु पाऊल न काढी । जेथूनि बुद्धीची पाठी परवडी । जेथ मनही न पावे ओढी । तें रूप माझें ॥

"Where words cannot enter, where the intellect retreats, and where the mind cannot reach, that is My form."

शब्दु Noun
Shabdu
शब्द
Word
पाऊल Noun
Paul
पाऊल/प्रवेश
Step/Entry
बुद्धीची Noun
Buddhichi
बुद्धीची
Of the intellect
परवडी Noun
Parvadi
माघार/परतणे
Retreat/Return
ओढी Noun
Odhi
ओढ/पोहोच
Reach/Pull

💡 अर्थ

जिथे शब्द पोहोचू शकत नाहीत, जिथून बुद्धीला मागे फिरावे लागते आणि जिथे मनही धाव घेऊ शकत नाही, ते माझे खरे स्वरूप आहे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्मस्वरूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, परब्रह्म किंवा आत्मतत्व हे शब्दांच्या पलीकडचे आहे. आपण कोणत्याही शब्दाने त्याचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही. मानवी बुद्धी कितीही तल्लख असली तरी ती त्या तत्वापर्यंत पोहोचू शकत नाही, तिला तिथून माघार घ्यावी लागते. मन जे सतत विषयांकडे धावत असते, ते देखील त्या स्वरूपाचा वेध घेऊ शकत नाही. हे इंद्रियातीत आणि मनातीत स्वरूप म्हणजेच 'मी' (परमात्मा) आहे, असे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने किंवा तर्काने समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. पण जीवनातील काही अनुभव, जसे की गाढ शांतता किंवा निस्सीम भक्ती, शब्दांत सांगता येत नाहीत. हे मान्य करणे की काही गोष्टी तर्काच्या पलीकडे आहेत, आपल्याला नम्रता शिकवते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाचे अगम्यत्व आणि ते शब्दांच्या पलीकडे कसे आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥

तरी हे विषय जे आहाती। ते इंद्रियद्वारीं येती। आणि सुखदुःखें उपजविती। अंतःकरणीं॥

"The contacts of the senses with their objects, O son of Kunti, which cause heat and cold, pleasure and pain, have a beginning and an end; they are impermanent; endure them bravely."

विषय Noun
vishaya
इंद्रियांचे भोग/वस्तू
sensory objects
इंद्रियद्वारीं Noun
indriyadvari
इंद्रियांच्या माध्यमातून
through the gates of senses
उपजविती Verb
upajaviti
निर्माण करतात
produce or create
अंतःकरणीं Noun
antahkarani
मनामध्ये
in the mind or heart
सुखदुःखें Noun
sukhadukhe
सुख आणि दुःख
pleasure and pain

💡 अर्थ

हे अर्जुना, हे जे विषयांचे भोग आहेत, ते इंद्रियांच्या माध्यमातून मनात प्रवेश करतात आणि सुख-दुःखाची भावना निर्माण करतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा