←
सोमवार, 30 जून 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 113

म्हणोनि कर्म तंव अविद्या। हे बोलणे काय कीं सिद्धा। परी अविद्याचि अविद्या। नाशी जेणें॥

"Therefore, action is ignorance; why say this to the realized? But it is ignorance itself that destroys ignorance."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action or work
अविद्या Noun
Avidya
अज्ञान
Ignorance
सिद्धा Noun
Siddha
ज्ञानी किंवा आत्मज्ञानी पुरुष
Realized soul or enlightened one
नाशी Verb
Nashi
नाश करते
Destroys

💡 अर्थ

म्हणून कर्म हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, हे ज्ञानी माणसाला सांगण्याची गरज नाही. पण गंमत अशी की, याच कर्माच्या माध्यमातून अज्ञानाचा नाश होतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माचे आणि अज्ञानाचे (अविद्या) नाते स्पष्ट करतात. सामान्यतः कर्म हे अज्ञानामुळे घडते असे मानले जाते, कारण जोपर्यंत 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्म घडते. परंतु, जेव्हा हेच कर्म फळाची आशा न ठेवता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले जाते, तेव्हा तेच कर्म बंधनातून मुक्त करते. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळतो, पण शेवटी स्वतःही शांत होतो, त्याप्रमाणे निष्काम कर्म अविद्येचा नाश करते. हे तत्त्व सिद्ध पुरुषांना ठाऊकच असते, परंतु साधकांसाठी ते मार्गदर्शक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अभ्यास किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य समजून केले तर मनावरचा ताण कमी होतो आणि कामात आनंद मिळतो. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवल्यास मनाला खरी शांती मिळते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अज्ञान यांच्यातील संबंधाचे वर्णन करत आहेत, जिथे निष्काम कर्म हेच अज्ञानाचा नाश करण्याचे साधन बनते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 347

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

मग तया संमोहापासाव। उपजे स्मृतिभ्रंश पहा हो। जैसा पवनें दीपु मालवे। तैसा बोधु जाय॥

"Then from that delusion, loss of memory arises, behold! Just as a lamp is extinguished by the wind, so does wisdom depart."

संमोहापासाव Noun
saṃmohāpāsāva
मोहापासून
from delusion
उपजे Verb
upaje
निर्माण होते
arises
स्मृतिभ्रंश Noun
smṛtibhraṃśa
स्मरणशक्तीचा नाश
loss of memory/wisdom
पवनें Noun
pavanēṃ
वाऱ्याने
by wind
मालवे Verb
mālave
विझतो
extinguishes
बोधु Noun
bodhu
विवेक किंवा ज्ञान
wisdom or knowledge

💡 अर्थ

त्या मोहामुळे माणसाची स्मृती (आठवण) नष्ट होते. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोक्याने दिवा विझतो, त्याप्रमाणे माणसाचा विवेक किंवा ज्ञान नाहीसे होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा तो मोहात पडतो. या मोहामुळे त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'स्मृती' भ्रष्ट होते. ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक सुंदर दृष्टांत देतात - ज्याप्रमाणे जोराच्या वाऱ्याने तेवत असलेला दिवा विझतो आणि सर्वत्र अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे मोहाच्या प्रभावामुळे मनुष्याच्या अंतःकरणातील ज्ञानाचा प्रकाश (बोध) मावळतो. विवेक नष्ट झाल्यामुळे माणूस स्वतःचे हित कशात आहे हे विसरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण काय बोलतोय याचे भान राहत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक आहे, अन्यथा रागाच्या भरात घेतलेला चुकीचा निर्णय आपले मोठे नुकसान करू शकतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही अपशब्द बोलू नका, कारण त्या क्षणी तुमचा विवेक 'विझलेला' असतो.

📌 संदर्भ

क्रोधापासून मोह आणि मोहापासून बुद्धीचा नाश कसा होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 64

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

म्हणोनि संन्यासी तोचि जाणावा । जो न करीच कवणियाची आशा । आणि न धरीच कवणियाचा द्वेषा । तोचि संन्यासी जाणावा ॥

"Therefore, know him alone to be a true Sannyasi, who never entertains any expectations and never harbors any hatred in his heart."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून / या कारणास्तव
Therefore
संन्यासी Noun
Sannyasi
त्यागी / संन्यस्त पुरुष
Renunciant
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा / समजावा
Should be known
कवणियाची Pronoun
Kavaniyachi
कोणाचीही / कशाचीही
Of anyone or anything
आशा Noun
Asha
इच्छा / अपेक्षा
Desire or expectation
द्वेषा Noun
Dvesha
मत्सर / तिरस्कार
Hatred or aversion
धरी Verb
Dhari
धरणे / बाळगणे
To hold or keep

💡 अर्थ

ज्याला कशाचीही अपेक्षा नाही आणि जो कोणाचाही द्वेष करत नाही, त्यालाच खरा संन्यासी समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडून वनात जाणे किंवा भगवी वस्त्रे परिधान करणे नव्हे. ज्याच्या अंतःकरणात कोणाबद्दलही मत्सर किंवा द्वेष उरलेला नाही आणि ज्याला भौतिक सुखांची किंवा फळांची कोणतीही आशा नाही, तोच खरा संन्यासी आहे. असा मनुष्य प्रपंचात राहूनही मनाच्या अवस्थेमुळे सदैव मुक्त असतो. द्वेष आणि आशा हेच माणसाला संसारात जखडून ठेवतात; ज्याने या दोघांवर विजय मिळवला, तोच नित्य संन्यासी होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा कोणाबद्दल मनात राग धरत नाही आणि कामाच्या फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य करतो, तेव्हा आपण मानसिक तणावातून मुक्त होतो. उदाहरण: एखाद्या मित्राने मदत केली नाही तरी त्याच्याबद्दल द्वेष न ठेवणे आणि स्वतःचे काम आनंदाने करणे.

📌 संदर्भ

खरा संन्यासी बाह्य रूपाने नाही तर अंतर्मनाने कसा ओळखावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा