🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या सामर्थ्याचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादी नाव पाण्यात सुरक्षित प्रवास करत असताना अचानक सुटलेला प्रचंड वारा तिला दिशाहीन करतो आणि शेवटी तिला बुडवतो, तसेच मानवी मनाचे आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपली इंद्रिये मोकळी सोडते आणि त्याचे मन त्या इंद्रियांच्या विषयांकडे धावू लागते, तेव्हा ती इंद्रिये त्या व्यक्तीची विवेकबुद्धी हिरावून घेतात. एकच इंद्रिय जरी मनाला ओढू लागले, तरी ते संपूर्ण जीवनाचा नाश करण्यास पुरेसे ठरते. म्हणून आत्मसंयम आणि बुद्धीची स्थिरता अत्यंत आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आहारी जातो, तेव्हा आपले मन इंद्रियांच्या मागे धावत असते. अशा वेळी आपली प्रगती थांबते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रियांवर ताबा नसल्यास बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माउलींनी नावेचे उदाहरण दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मानवी इंद्रिये बाह्य विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असतात, तोपर्यंत मन आणि बुद्धी कधीही स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोतात दिवा थरथरतो, त्याप्रमाणे वासनांमुळे बुद्धी चंचल होते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांना आवरतो आणि मनाला विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त करतो, तेव्हाच त्याला आत्मस्वरूपाची अढळ स्थिरता प्राप्त होते. हीच 'स्थितप्रज्ञ' होण्याची पहिली पायरी आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला बसताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांवर (इंद्रियांवर) नियंत्रण मिळवले, तरच त्यांची एकाग्रता वाढून त्यांना विषय नीट समजतो.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मनातील तीव्र द्वंद्व चित्रित करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर समोर उभे असलेले सैन्य पाहून अर्जुनाला मोह आणि कारुण्य ग्रासते. तो म्हणतो की, समोर उभे असलेले लोक केवळ शत्रू नसून माझे गोत्रज (नातेवाईक) आणि द्रोणाचार्यांसारखे अत्यंत आदरणीय व पवित्र आचार्य आहेत. कर्तव्याच्या नावाखाली आपल्याच प्रियजनांचा आणि गुरूंचा वध करणे हे धर्माला धरून आहे की नाही, या संभ्रमात अर्जुन पडला आहे. हे त्याच्या वैचारिक गोंधळाचे आणि भावनिक दुर्बलतेचे दर्शन घडवते.

जेव्हा आपल्याला कठीण निर्णय घ्यायचा असतो आणि भावना आड येतात, तेव्हा आपण गोंधळून जातो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या जवळच्या मित्राने चूक केली असेल, तर त्याला शिक्षा देणे हे आपले कर्तव्य असते, पण मैत्रीमुळे आपण संभ्रमात पडतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना आणि गुरूंना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि संभ्रम.