←
बुधवार, 14 मे 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 120

जेणें देहाभिमानु सांडिला । जो फळाशेवेगळा जाहला । तो कर्मामाजीं वर्तला । तरी अलिप्तु ॥ १२० ॥

जेणे देहाभिमान सांडिला । जो फळाशेवेगळा झाला । तो कर्मामध्ये वर्तला । तरी अलिप्त ॥ १२० ॥

"He who has abandoned body-consciousness and is free from the desire for results, remains untouched even while performing actions."

देहाभिमानु Noun
Dehabhimanu
देहाचा अहंकार
Body-ego
सांडिला Verb
Sandila
त्यागला
Abandoned
फळाशेवेगळा Adjective
Phalashevegala
फळाच्या इच्छेविना
Free from desire for fruits
कर्मामाजीं Noun
Karmamaji
कर्मामध्ये
In actions
वर्तला Verb
Vartala
वागला
Acted
अलिप्तु Adjective
Aliptu
अलिप्त
Detached

💡 अर्थ

ज्याने शरीराचा अहंकार सोडला आहे आणि जो फळाची अपेक्षा न ठेवता वागतो, तो कर्मे करूनही त्यापासून अलिप्त राहतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य 'मी म्हणजे हे शरीर' हा अहंकार (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागून देतो, तेव्हा त्याच्या मनातून कर्माच्या फळाची इच्छा आपोआप नष्ट होते. असा पुरुष संसारात राहून सर्व प्रकारची कर्तव्ये पार पाडतो, पण ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. हेच खरे ज्ञान आणि मुक्तीचे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची भीती न बाळगता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे म्हणजे अलिप्त राहून कर्म करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अशा व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत जिने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे आणि जी कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 111

तोचि कर्माकर्मविभागीं । जे हे भ्रांति असे जगीं । ती सांडूनि पांडुरंगीं । निवांतु जाहला ॥

"He alone, in the matter of action and inaction, having cast aside the confusion of the world, has become peaceful in the Lord."

कर्माकर्मविभागीं Noun
Karmakarmavibhagi
कर्म आणि अकर्म यांच्या विभागात
In the division of action and inaction
भ्रांति Noun
Bhranti
भ्रम किंवा गोंधळ
Confusion or illusion
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Having abandoned
पांडुरंगीं Noun
Pandurangi
परमात्म्याच्या ठिकाणी
In the Supreme Lord
निवांतु Adjective
Nivantu
शांत किंवा स्थिर
Peaceful or quiet
जाहला Verb
Jahala
झाला
Became

💡 अर्थ

कर्म आणि अकर्म यांच्या बाबतीत जगात जो गोंधळ आहे, तो सोडून देऊन जो ईश्वराच्या स्वरूपात शांत झाला आहे, तोच खरा ज्ञानी होय.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, 'काय करावे' (कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म) याबद्दल सामान्य लोकांमध्ये आणि शास्त्रांमध्येही मोठा संभ्रम असतो. जो मनुष्य या तात्विक वादाच्या पलीकडे जाऊन, सर्व कर्मांचा कर्तेपणा ईश्वराला अर्पण करतो, तोच या भ्रमातून मुक्त होतो. असा पुरुष पांडुरंगाच्या (परमात्म्याच्या) स्वरूपात विलीन होऊन पूर्ण शांतता प्राप्त करतो. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा अंतरीची स्थिती महत्त्वाची आहे, हे येथे अधोरेखित केले आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'हे करू की ते करू' अशा द्विधा मनस्थितीत असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, आपले कर्तव्य ईश्वराची सेवा म्हणून करावे आणि फळाची चिंता सोडून द्यावी. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात परिणामांचा विचार करून घाबरण्यापेक्षा, आपले सर्वोत्तम प्रयत्न करणे आणि मन शांत ठेवणे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि अकर्माचा खरा अर्थ जाणणाऱ्या पुरुषाची स्थिती वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 132

जैसा पूर्ण सरितेचा ओघ । मिळे समुद्राचा मार्ग । परी तो समुद्रु न सांडी वेग । मर्यादा आपली ॥ १३२ ॥

"As the full flow of rivers meets the ocean, yet the ocean does not abandon its limits or its speed."

सरितेचा Noun
saritecha
नदीचा
of the river
ओघ Noun
ogh
प्रवाह
flow
समुद्रु Noun
samudru
सागर
ocean
सांडी Verb
sandi
सोडणे
to abandon
मर्यादा Noun
maryada
सीमा
boundary
वेग Noun
veg
गती किंवा जोर
speed or force

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नद्यांचे पाणी समुद्राला जाऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष विषयांच्या संपर्कात येऊनही विचलित होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा आपली शांतता सोडत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे भोग किंवा विषय आले तरी त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर राहतो आणि बाह्य परिस्थितीचा त्याच्यावर परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात कितीही सुख-दुःख किंवा प्रलोभने आली तरी आपल्या तत्त्वांपासून ढळू नये. उदाहरण: परीक्षेत मोठे यश मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि अपयश आले म्हणून खचून जाऊ नये, तर समुद्रासारखे शांत राहावे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन मनाच्या स्थिरतेचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा