←
गुरुवार, 08 मे 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 22

जे भोग हे विषयज । तेचि दुःखयोनी पैं गां निभ्रांत । जैसा कां कुपथ्यभोजनें । रोगु वाढे ॥

"The pleasures born of sense-contacts are indeed the sources of misery; just as unwholesome food increases disease."

भोग Noun
Bhoga
उपभोग किंवा सुख
Enjoyment or pleasure
विषयज Adjective
Vishayaja
इंद्रियांच्या विषयांपासून उत्पन्न होणारे
Born of sense objects
दुःखयोनी Noun
Duhkhayoni
दुःखाचे उगमस्थान
Source of misery
निभ्रांत Adverb
Nibhranta
नक्कीच किंवा संशयरहित
Undoubtedly
कुपथ्यभोजनें Noun
Kupathyabhojane
अहितकारक आहार घेतल्याने
By eating unwholesome food
रोगु Noun
Rogu
आजार
Disease
वाढे Verb
Vadhe
वाढतो
Increases

💡 अर्थ

इंद्रियांनी मिळणारे सुख हे शेवटी दुःखालाच जन्म देते. जसे चुकीचे जेवण केल्याने आजार वाढतो, तसेच हे विषयसुख आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांतून मिळणारे सुख हे आभासी आहे. ते सुख नसून दुःखाचे मूळ आहे. ज्याप्रमाणे कुपथ्य (अहितकारक आहार) केल्याने शरीरात रोग वाढतात, त्याचप्रमाणे इंद्रियांच्या आहारी गेल्याने मनुष्याला केवळ दुःख आणि अशांती प्राप्त होते. हे सुख क्षणभंगुर असून त्याचा शेवट नेहमीच कष्टदायक असतो. ज्ञानी पुरुष या सुखाला टाळतात कारण त्यांना त्याचे परिणाम माहित असतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जंक फूड खाताना चविष्ट वाटते, पण नंतर पोट बिघडते. तसेच तात्पुरत्या सुखाच्या मागे न लागता जे आपल्या हिताचे आहे तेच करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यासाऐवजी खेळणे तात्पुरते सुख देते, पण परीक्षेच्या वेळी तेच दुःखाचे कारण ठरते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियजन्य सुखाचे परिणाम आणि ज्ञानी लोक त्यापासून दूर का राहतात हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 73

म्हणोनि बाह्य हे विषय । सांडूनि जे निःसंशय । अंतरीं होती स्थिर । आत्मरूपीं ॥ ७३ ॥

म्हणून बाह्य विषयांचा त्याग करून, जे निःसंशयपणे आपल्या अंतःकरणात आत्मस्वरूपी स्थिर होतात.

"Therefore, casting aside external objects, those who undoubtedly remain steady within the Self."

बाह्य Adjective
bahya
बाहेरील
External
विषय Noun
vishaya
इंद्रियांचे भोग
Objects of senses
सांडूनि Verb
sanduni
त्याग करून
Having abandoned
निःसंशय Adverb
nihsanshay
शंका नसलेले
Without doubt
स्थिर Adjective
sthir
अढळ
Steady
आत्मरूपीं Noun
atmarupi
स्वतःच्या स्वरूपात
In the form of Self

💡 अर्थ

म्हणून जे लोक बाहेरच्या विषयांचा (मोहाचा) त्याग करतात आणि मनात कोणतीही शंका न ठेवता आपल्या आत्म्यामध्ये स्थिर होतात, तेच खरे योगी होत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी मन नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असते. जो साधक या बाह्य विषयांचा मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार करतो, तोच स्थिर होतो. 'निःसंशय' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल कोणतीही शंका न उरणे. जेव्हा मन अंतर्मुख होते आणि स्वतःच्या स्वरूपात विसावते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हेच संन्यासयोगाचे मर्म आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा काम करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

इंद्रियांच्या विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 289

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥

म्हणोनि विषयांचे चिंतन। तेंचि सर्वानर्थां कारण। यालागीं सर्वथा दमन। इंद्रियांचें कीजे॥

"Therefore, the contemplation of sense-objects is the cause of all calamities; hence, the senses should be completely subdued."

विषयांचे Noun
Vishayanche
भोगवस्तूंचे किंवा विषयांचे
of sense objects
चिंतन Noun
Chintan
सतत विचार करणे
contemplation
सर्वानर्थां Noun
Sarvanarthan
सर्व संकटांना किंवा अनर्थांना
all calamities
कारण Noun
Karan
मूळ हेतू किंवा कारण
cause
दमन Noun
Daman
ताबा मिळवणे किंवा संयम
control or suppression
इंद्रियांचें Noun
Indriyanche
ज्ञानेंद्रियांचे
of the senses

💡 अर्थ

विषयांचे सतत ध्यान करणे हेच सर्व संकटांचे मूळ आहे, म्हणून आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला पाहिजे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मानवी मनाच्या अध:पाताचे मानसशास्त्र स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती भौतिक सुखांच्या किंवा विषयांच्या विचारात मग्न होते, तेव्हा त्या विषयांबद्दल ओढ निर्माण होते. ही ओढ किंवा आसक्तीच पुढे सर्व प्रकारच्या दुःखांना आणि विनाशाला निमंत्रण देते. जर मनाला विषयांच्या चिंतनापासून रोखले नाही, तर बुद्धी भ्रष्ट होते. म्हणून, आध्यात्मिक प्रगतीसाठी आणि मानसिक शांततेसाठी इंद्रियांवर संयम ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे, असे महाराज सांगतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा मनोरंजनाच्या अतिविचारापासून दूर राहून स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा विचार कमी करून अभ्यासावर लक्ष देणे म्हणजे इंद्रिय दमन होय.

📌 संदर्भ

विषयांच्या ध्यानामुळे मनुष्याचा अध:पात कसा होतो आणि इंद्रिय संयम का महत्त्वाचा आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा